अन्तर्राष्ट्रिय गरिबी उन्मूलन दिवस विशेष — जब हरेक हातले काम पाउनेछ, हरेक बालबालिकाले शिक्षा पाउनेछ र हरेक परिवारले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनेछ, तब मात्र समृद्ध विश्वको सपना साकार हुनेछ— बिमल सर्राफ

रक्सौल, पूर्वी चम्पारण 17 oct.३१ असाेज । गरिबी केवल खाली खल्तीको नाम होइन। यो त्यो बालबालिकाको विवशता पनि हो, जो पढ्न चाहन्छ तर किताब किन्न सक्दैन। यो त्यो आमाको चिन्ता पनि हो, जसले आफ्ना छोराछोरीलाई पेटभरि खाना खुवाउन सक्दिनन्। यो त्यो युवाको निराशा पनि हो, जो मेहनत गर्दा पनि रोजगारी पाउन सक्दैन। गरिबीले मानिसबाट केवल सुविधा मात्र खोस्दैन, यसले धेरैपटक उसका सपना, आत्मविश्वास र आत्मसम्मानलाई समेत कमजोर बनाउँछ।

अक्टोबर १७ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय गरिबी उन्मूलन दिवसले हामीलाई गरिबी हटाउनु सरकारको मात्र जिम्मेवारी नभई सम्पूर्ण समाजको नैतिक दायित्व पनि हो भन्ने कुरा सम्झाउँछ। कुनै आवश्यकतामा परेको व्यक्तिलाई एक छाक खाना खुवाउनु राम्रो कुरा हो, तर उसलाई जीवनभर आफ्नो परिवारको पालनपोषण गर्न सक्ने अवसर प्रदान गर्नु त्योभन्दा ठूलो मानवीय कार्य हो।

विश्वको अवस्था र गरिबीको चुनौती

आज संसार विज्ञान, प्रविधि, अन्तरिक्ष र आधुनिक विकासका क्षेत्रमा तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ। ठूला–ठूला भवन निर्माण भइरहेका छन्, नयाँ उद्योगहरू स्थापना भइरहेका छन् र जीवनलाई सहज बनाउने सुविधाहरू बढिरहेका छन्। तर पनि विश्वका धेरै ठाउँमा मानिसहरू आजसम्म खाना, स्वच्छ पानी, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र सुरक्षित आवासजस्ता आधारभूत आवश्यकताका लागि संघर्ष गरिरहेका छन्।

कतै युद्ध र विस्थापनले मानिसहरूलाई घरबारविहीन बनाइरहेको छ भने कतै प्राकृतिक विपत्ति र जलवायु परिवर्तनले गरिब परिवारको जीविकोपार्जन खोसिरहेको छ। महँगी, बेरोजगारी, अशिक्षा र स्रोतसाधनको असमान वितरण पनि गरिबी बढाउने प्रमुख कारण हुन्।

वास्तविक विकास त्यतिबेला मात्र मानिन्छ, जब यसको उज्यालो समाजको अन्तिम व्यक्तिसम्म पुग्छ। यदि एकातिर अपार सम्पत्ति छ र अर्कोतिर कुनै व्यक्ति भोकै सुत्न बाध्य छ भने हामीले विकासको दिशाबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्न आवश्यक छ।

भारतमा गरिबी : चुनौती पनि, सम्भावना पनि

भारतले गरिबी घटाउने, शिक्षाको विस्तार गर्ने, स्वास्थ्य सेवा बढाउने, ग्रामीण विकास गर्ने र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण प्रगति गरेको छ। सरकारी योजनामार्फत गरिब परिवारसम्म खाद्यान्न, आवास, बैंकिङ सुविधा, सरसफाइ र सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रम पुर्‍याउने प्रयास भएका छन्। स्वयं सहायता समूह, ग्रामीण उद्यम र सीप विकास कार्यक्रमले पनि धेरै मानिसलाई अगाडि बढ्ने अवसर दिएका छन्।

तैपनि देशसामु चुनौतीहरू कम छैनन्। धेरै परिवार आज पनि अनियमित रोजगारी, न्यून आम्दानी, महँगो उपचार, शिक्षाको कमी र ऋणको बोझबाट प्रभावित छन्। ग्रामीण क्षेत्रसँगै सहरमा बस्ने दैनिक ज्यालादारी मजदुर, असङ्गठित क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक र झुपडी बस्तीमा बस्ने परिवारका समस्यालाई पनि गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ।भारतजस्तो विशाल देशमा गरिबी हटाउन सहायता बाँड्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। हरेक बालबालिकालाई गुणस्तरीय शिक्षा, हरेक युवालाई सीप, हरेक आवश्यकतामा परेको व्यक्तिलाई रोजगारीको अवसर र हरेक परिवारलाई सम्मानजनक जीवन प्रदान गर्ने दिशामा निरन्तर काम गर्नुपर्छ।

शिक्षा, रोजगारी र आत्मनिर्भरता नै स्थायी समाधान

गरिबीको सबैभन्दा प्रभावकारी समाधान शिक्षा हो। शिक्षित बालबालिकाले आफ्नो परिवारको भविष्य बदल्न सक्छन्। त्यसैले आर्थिक अभावका कारण कुनै पनि बालबालिका विद्यालय छोड्न बाध्य हुनुहुँदैन। गरिब परिवारका बालबालिकालाई शिक्षासँगै पोषण, उचित मार्गदर्शन र अगाडि बढ्ने समान अवसर प्रदान गर्नुपर्छ।

दोस्रो महत्त्वपूर्ण उपाय रोजगारी र स्वरोजगारी हो। साना उद्योग, घरेलु व्यवसाय, कृषिमा आधारित रोजगारी, स्थानीय बजार र सीपमूलक तालिमलाई प्रोत्साहन गरेर मानिसहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ। महिलालाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउनु पनि आवश्यक छ, किनकि महिला आत्मनिर्भर हुँदा त्यसको लाभ सम्पूर्ण परिवार र आगामी पुस्तासम्म पुग्छ।

किसान, मजदुर, कारीगर र साना व्यापारीलाई उचित अवसर, तालिम, बजार तथा आवश्यक सुविधा उपलब्ध गराउनु पनि गरिबी उन्मूलनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। सहायता यस्तो हुनुपर्छ, जसले व्यक्तिलाई अगाडि बढ्ने शक्ति देओस्, न कि सधैँ अरूमाथि निर्भर रहन बाध्य बनाओस्।

समाज र सेवा संस्थाहरूको पनि ठूलो जिम्मेवारी

गरिबीविरुद्धको लडाइँ सरकारी योजनाबाट मात्र जित्न सकिँदैन। यसमा सामाजिक संस्था, गैरसरकारी संस्था, शैक्षिक संस्था, व्यवसायी समुदाय र प्रत्येक संवेदनशील नागरिकको सहभागिता आवश्यक छ।

हामी आफ्नो वरपरका आवश्यकतामा परेका बालबालिकाको शिक्षामा सहयोग गर्न सक्छौँ, गरिब परिवारलाई रोजगारीसँग जोड्न सक्छौँ, सीपमूलक तालिम दिलाउन सक्छौँ र सरकारी योजनाको लाभ लिन सहयोग गर्न सक्छौँ। विवाह, उत्सव तथा अन्य कार्यक्रममा खानाको बर्बादी रोक्दै अतिरिक्त खाना आवश्यकतामा परेका मानिससम्म पुर्‍याउनु पनि एउटा सार्थक पहल हुन सक्छ।

तर सेवा गर्ने क्रममा कसैको गरिबीको प्रदर्शन गर्नु वा उसको आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउनु उचित होइन। सहयोगको वास्तविक अर्थ कसैलाई सानो देखाउनु होइन, बरु उसलाई आफ्नै खुट्टामा उभिने हौसला दिनु हो।

आउनुहोस्, संकल्प गरौँ

अन्तर्राष्ट्रिय गरिबी उन्मूलन दिवसमा हामी केवल सन्देश बाँड्नमा सीमित हुनुहुँदैन। आफ्नो वरपरका कुनै एक आवश्यकतामा परेका बालबालिकाको शिक्षा, कुनै परिवारको जीविकोपार्जन वा कुनै बेरोजगार युवाको सीप विकासमा सहयोग गर्ने संकल्प गर्नुपर्छ।

सरकारले आफ्ना योजनालाई पारदर्शी र प्रभावकारी बनाओस्, उद्योगहरूले रोजगारीका अवसर बढाऊन्, सामाजिक संस्थाहरूले सेवालाई परिणामसँग जोडून् र नागरिकहरूले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान गरून्। यी सबै प्रयास एकसाथ अघि बढेमा मात्र गरिबीविरुद्धको लडाइँ बलियो बन्नेछ।

याद राखौँ, कुनै गरिबलाई केही दिएर हामी उसको तत्कालको आवश्यकता पूरा गर्न सक्छौँ, तर शिक्षा, सीप र रोजगारी दिएर उसको जीवनको दिशा बदल्न सक्छौँ।

गरिबलाई दया होइन, अवसर दिऔँ; सहानुभूतिसँगै सम्मान दिऔँ; र सहयोगसँगै आत्मनिर्भर बन्ने बाटो देखाऔँ।

जुन दिन कुनै बालबालिका गरिबीका कारण आफ्ना सपना त्याग्न बाध्य हुनेछैन, कुनै परिवार भोकको डरमा बाँच्नुपर्ने छैन र कुनै मेहनती व्यक्तिले कामको अभावमा आफ्नो प्रतिभा गुमाउनुपर्ने छैन, त्यही दिन हाम्रो विकास वास्तवमै सार्थक हुनेछ।

उक्त विश्लेषण लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन तथा भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग साझा गर्नुभएको हो।

किनकि गरिबी अन्त्य गर्नु केवल आर्थिक लक्ष्य होइन, मानवताको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारीहरूमध्ये एक हो। एउटा राम्रो विश्व त्यही हुनेछ, जहाँ कसैको गरिबी उसको पहिचान बन्ने छैन, बरु गरिबीबाट बाहिर निस्कन समाजले गरेको सहयोग नै उसको नयाँ पहिचान बन्नेछ।