रक्सौल, पूर्वी चम्पारण १६ कार्तिक । शिक्षा मानिसको जीवनलाई सही दिशा दिने सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। यो केवल अक्षर ज्ञान हासिल गर्ने, परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउने वा ठूला-ठूला डिग्री प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, बरु मानिसको विचार, व्यवहार, चरित्र र व्यक्तित्वलाई निखार्ने प्रक्रिया हो। वास्तविक शिक्षा त्यही हो, जसले मस्तिष्कलाई ज्ञानवान बनाउनुका साथै हृदयलाई संवेदनशील र व्यवहारलाई मानवीय बनाउँछ।
आजको समयमा शिक्षाको परिभाषा धेरै हदसम्म बदलिँदै गएको देखिन्छ। बालबालिकाको सफलतालाई उनीहरूले प्राप्त गरेका अंक, डिग्री, प्रतियोगितात्मक परीक्षा र रोजगारीका आधारमा मापन गर्न थालिएको छ। अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिलाउन हरसम्भव प्रयास गर्छन्। विद्यालयहरूले पनि राम्रो नतिजा र शैक्षिक उपलब्धिलाई आफ्नो सफलताको आधार मान्छन्। यसमा कुनै नराम्रो कुरा छैन, तर एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ– के किताबी ज्ञान र बौद्धिक विकास मात्र शिक्षाको पूर्णता हो ?
यदि कुनै व्यक्ति धेरै शिक्षित भएर पनि अरूको दुःख बुझ्दैन, ठूलालाई सम्मान गर्दैन, आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्न अगाडि आउँदैन र आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजका बारेमा सोच्दैन भने उसको शिक्षा कतै न कतै अधुरो रहन्छ।
मस्तिष्कले हामीलाई सही र गलतको ज्ञान दिन्छ, तर हृदयले सही बाटोमा हिँड्ने प्रेरणा दिन्छ। बुद्धिले हामीलाई आफ्ना अधिकारप्रति सचेत बनाउँछ भने संवेदनाले अरूका अधिकार र भावनाको सम्मान गर्न सिकाउँछ। ज्ञानले अगाडि बढ्ने क्षमता दिन्छ, तर विनम्रताले सफलतापछि पनि जमिनसँग जोडिएर रहन सिकाउँछ।
बालबालिकालाई जीवनमा कसरी सफल हुने भन्ने कुरा मात्र सिकाएर पुग्दैन, सफलता प्राप्त गरेपछि परिवार, समाज र देशप्रति उनीहरूको जिम्मेवारी के हो भन्ने कुरा पनि बुझाउन आवश्यक छ। कसैको कमजोरीको मजाक उडाउनुभन्दा सहयोग गर्नु नै वास्तविक मानवता हो। अरूलाई पछाडि पारेर अगाडि बढ्नु ठूलो उपलब्धि होइन, बरु सबैलाई साथमा लिएर अगाडि बढ्नु नै जीवनको वास्तविक सफलता हो।
शिक्षाको पहिलो विद्यालय परिवार हो। बालबालिकाले आफ्ना आमाबुबा र परिवारका अन्य सदस्यलाई जे गरेको देख्छन्, त्यही कुरा उनीहरूको व्यवहार र संस्कारमा विकसित हुँदै जान्छ। घरमा ठूलाप्रति सम्मान, सानाप्रति माया, आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग र आपसी प्रेमको वातावरण भए बालबालिकाले पनि यिनै मूल्य र मान्यतालाई आत्मसात् गर्छन्। केवल उपदेश दिएर संस्कार विकास हुँदैन, बरु ठूलाहरूको आचरण र व्यवहारबाट यसको निर्माण हुन्छ।
विद्यालय शिक्षाको दोस्रो महत्वपूर्ण केन्द्र हो। यहाँ बालबालिकालाई किताबी ज्ञानसँगै अनुशासन, सहयोग, इमानदारी, सहनशीलता, सामाजिक सद्भाव र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउनुपर्छ। शिक्षकको दायित्व पाठ्यक्रम पूरा गराउनु मात्र होइन, विद्यार्थीभित्र लुकेको प्रतिभा पहिचान गरी उनीहरूलाई जिम्मेवार नागरिक बनाउनु पनि हो।
आज समाजमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा, असहिष्णुता, स्वार्थ, अहंकार र आपसी दूरीले हाम्रो शिक्षा व्यवस्थामा मानवीय मूल्य र मान्यतालाई पर्याप्त महत्व दिइएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठाएको छ। प्रविधिको विकास र आधुनिक सुविधाले जीवन सहज बनाएको छ, तर मानिसहरूबीच भावनात्मक दूरी पनि बढाएको छ। यस्तो अवस्थामा प्रेम, करुणा, धैर्य, सहानुभूति र आपसी विश्वासको शिक्षा पहिलेभन्दा अझ बढी आवश्यक भएको छ।
हामीलाई यस्तो शिक्षाको आवश्यकता छ, जसले बालबालिकालाई डाक्टर, इन्जिनियर, अधिकारी वा सफल व्यवसायी मात्र होइन, असल छोरा–छोरी, जिम्मेवार अभिभावक, संवेदनशील नागरिक र असल मानिस पनि बनाओस्। यस्तो शिक्षाले उनीहरूलाई उच्च स्थानमा पुग्ने साहस देओस्, तर अरूलाई सानो ठान्ने अहंकार नदेओस्। आफ्ना अधिकारको जानकारी देओस्, तर अरूका अधिकारको सम्मान गर्न पनि सिकाओस्।
जीवनमा ज्ञानको महत्व त्यतिबेला मात्र हुन्छ, जब त्यसको उपयोग समाज र मानवताको कल्याणका लागि गरिन्छ। जसरी एउटा रूखले आफ्नो फल र छहारी अरूलाई दिएर जीवनलाई सार्थक बनाउँछ, त्यसैगरी शिक्षित व्यक्तिले पनि आफ्नो ज्ञान, अनुभव र असल कर्मबाट समाजलाई लाभ पुर्याएर आफ्नो शिक्षालाई सार्थक बनाउन सक्छ।
हामीले बुझ्नुपर्छ कि शिक्षाको वास्तविक मूल्य प्रमाणपत्रमा मात्र होइन, मानिसको चरित्र, व्यवहार, सोच र कर्ममा देखिन्छ। अरूको पीडा बुझ्नु, गल्ती हुँदा स्वीकार गर्नु, आवश्यक पर्दा माफी माग्नु, अरूको सफलतामा खुसी हुनु र कुनै स्वार्थबिना कसैको सहयोगमा अगाडि आउनु पनि जीवनका महत्वपूर्ण शिक्षा हुन्।
अन्त्यमा, शिक्षाको उद्देश्य केवल बुद्धिमान व्यक्ति तयार पार्नु होइन, विवेकशील, संस्कारी, संवेदनशील र जिम्मेवार मानिस निर्माण गर्नु हुनुपर्छ। मस्तिष्कको शिक्षाले हामीलाई ज्ञान दिन्छ भने हृदयको शिक्षाले मानवताको बोध गराउँछ। यी दुवैको सुन्दर समन्वय हुँदा मात्र मानिसको वास्तविक विकास सम्भव हुन्छ।
किनकि डिग्रीले मानिस शिक्षित भएको प्रमाण दिन सक्छ, तर उसको चरित्र, व्यवहार र अरूप्रतिको संवेदनशीलताले नै उसको शिक्षाको वास्तविक पहिचान गराउँछ।
उक्त विचार तथा विश्लेषण लायन्स क्लब इन्टरनेसनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी तथा सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीहरूसँग साझा गर्नुभएको हो।
