रक्सौल, पूर्वी चम्पारण १८ कार्तिक । कुनै पनि देशको वास्तविक पहिचान केवल आर्थिक प्रगति, अग्ला भवन, सडक तथा ठूला योजनाहरूबाट मात्र हुँदैन। त्यस देशका नागरिकको सोच, संस्कार, आपसी व्यवहार र सामाजिक उत्तरदायित्वबाट पनि देशको वास्तविक परिचय झल्किन्छ। राम्रो समाज त्यही हो, जहाँ मानिसहरू आफ्ना अधिकारप्रति सचेत हुन्छन् र अरूका अधिकार तथा आवश्यकताहरूको पनि सम्मान गर्न जान्दछन्।
लोकतन्त्र केवल निर्वाचन, सत्ता र राजनीतिक दलहरूमा मात्र सीमित व्यवस्था होइन। यसको वास्तविक शक्ति सचेत नागरिक, स्वतन्त्र विचार, निष्पक्ष संस्था र जनताप्रति उत्तरदायी शासन व्यवस्थामा निहित हुन्छ। सरकारसँग प्रश्न सोध्नु, आफ्नो असहमति व्यक्त गर्नु र जनहितका विषयमा आवाज उठाउनु प्रत्येक नागरिकको लोकतान्त्रिक अधिकार हो। तर यी अधिकारको प्रयोग गर्दा जिम्मेवारी, मर्यादा र तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।
कुनै पनि सरकारको आलोचना गर्नु लोकतन्त्रविरुद्धको कार्य होइन, बरु लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई अझ राम्रो बनाउने एउटा महत्वपूर्ण माध्यम हो। त्यसैगरी विरोध गर्नुको अर्थ व्यवस्थालाई क्षति पुर्याउनु वा समाजमा तनाव सिर्जना गर्नु होइन। शान्तिपूर्ण आन्दोलन, तथ्यमा आधारित प्रश्न र संवैधानिक तरिकाले आफ्ना विचार राख्नु नै जिम्मेवार नागरिकको पहिचान हो।
आजको समयमा सूचना प्राप्त गर्ने अनेकौँ माध्यम उपलब्ध छन्। सामाजिक सञ्जालले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ। तर यससँगै गलत सूचना, अफवाह र अधुरा तथ्यहरूको जोखिम पनि बढेको छ। त्यसैले कुनै पनि समाचार वा आरोपमाथि विश्वास गर्नुअघि त्यसको सत्यता बुझ्नु आवश्यक छ। लोकतन्त्रमा आवाज उठाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, सही कुराको पक्षमा उभिनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
अर्कोतर्फ, समाजको वास्तविक सुन्दरता अधिकार र विचारको स्वतन्त्रतामा मात्र होइन, मानवीय संवेदनामा पनि देखिन्छ। जुन समाजमा भोकालाई भोजन, आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग र दुःखी व्यक्तिलाई सहारा दिने भावना जीवित रहन्छ, त्यही समाज वास्तवमा समृद्ध कहलिन्छ।
दान गर्नुको अर्थ धन वा वस्तु दिनु मात्र होइन। भोकालाई खाना खुवाउनु, तिर्खाएकालाई पानी पिलाउनु, आवश्यकतामा परेका बालबालिकाको शिक्षामा सहयोग गर्नु, बिरामीलाई सहायता गर्नु र निराश व्यक्तिलाई हौसला दिनु पनि दानकै विभिन्न स्वरूप हुन्। कहिलेकाहीँ हाम्रा साना-साना प्रयासले अरूको जीवनमा ठूलो खुसी ल्याउन सक्छन्।
भारतीय संस्कृतिमा दान, सेवा र परोपकारलाई सधैँ विशेष महत्व दिइएको छ। हाम्रा धार्मिक तथा आध्यात्मिक विचारहरूले पनि मानिसलाई यही सिकाउँछन् कि उसको कमाइ त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यसको केही अंश अरूको कल्याणमा पनि खर्च गरिन्छ। दानको सबैभन्दा ठूलो विशेषता त्यसमा निहित भावना हो। यदि कसैलाई सहयोग गर्नुको पछाडि प्रसिद्धि, देखावटीपन वा स्वार्थ लुकेको छ भने त्यसको वास्तविक महत्व घट्छ। साँचो सेवा त्यही हो, जसमा सहयोग प्राप्त गर्ने व्यक्तिको सम्मान र आत्मसम्मान पनि सुरक्षित रहन्छ।
हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि दान गर्नु धनी मानिसहरूको मात्र जिम्मेवारी होइन। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमता र परिस्थितिअनुसार कसैलाई सहयोग गर्न सक्छ। कसैसँग धन हुन्छ भने कसैले आफ्नो समय दिन सक्छ। कसैले शिक्षा दिन सक्छ भने कसैले आफ्नो अनुभव र असल विचारबाट अरूको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। मानवताको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति नै अरूको काम आउन सक्ने भावना हो।
लोकतन्त्र र मानवताबीच गहिरो सम्बन्ध छ। लोकतन्त्रले हामीलाई समानता, स्वतन्त्रता र अधिकारको महत्व बुझाउँछ भने मानवीय संस्कारले अरूका अधिकार, दुःख र आवश्यकताप्रति संवेदनशील हुन सिकाउँछ। यदि नागरिकहरू आफ्ना अधिकारप्रति मात्र सचेत हुन्छन्, तर अरूको पीडाप्रति उदासीन रहन्छन् भने समाजमा वास्तविक सद्भाव कायम हुन सक्दैन। त्यसैगरी मानिसहरूले सेवा त गर्छन्, तर अन्याय र गलत व्यवस्थाविरुद्ध आवाज उठाउने साहस राख्दैनन् भने सामाजिक परिवर्तन अधुरै रहन्छ।
आजको आवश्यकता भनेको हामीले आफूभित्र यी दुवै गुणको विकास गर्नु हो। अन्यायको अगाडि मौन नबसौँ, तर विरोध गर्दा मर्यादा पनि नबिर्सौँ। आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गरौँ, तर उनीहरूको विवशतालाई आफ्नो प्रसिद्धिको माध्यम नबनाऔँ। सरकारसँग जवाफदेहिता मागौँ र आफूले पनि नागरिकका कर्तव्यहरू इमानदारीपूर्वक पालना गरौँ।
अन्ततः कुनै पनि देशको भविष्य सरकारका नीतिहरूले मात्र होइन, नागरिकको चरित्र र सामूहिक सोचले पनि निर्धारण गर्छ। जागरूकताले लोकतन्त्रको रक्षा गर्छ भने करुणाले समाजलाई एकताबद्ध बनाइराख्छ। जब विचारमा स्वतन्त्रता, व्यवहारमा विनम्रता, कर्ममा इमानदारी र हृदयमा परोपकारको भावना हुन्छ, तब मात्र स्वस्थ, सशक्त र आदर्श समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।
याद राखौँ, लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति जनताको जागरूक आवाजमा हुन्छ भने मानवताको वास्तविक पहिचान आवश्यकतामा परेको व्यक्तिको अनुहारमा फर्किएको मुस्कानमा हुन्छ। आफ्ना अधिकारप्रति सचेत रहनु र अरूका लागि संवेदनशील बन्नु नै असल नागरिक तथा सच्चा मानव हुनुको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो ।
