रक्सौल, पूर्वी चम्पारण २२ भदाै । समाज परिवर्तन भइरहेको छ। घर परिवर्तन हुँदैछन्, जीवनशैली परिवर्तन हुँदैछ, सोच परिवर्तन हुँदैछ र सम्बन्धलाई हेर्ने दृष्टिकोणसमेत बदलिँदै गएको छ। विज्ञान र प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाएको छ, तर यही सुविधाको बीचमा एउटा प्रश्नले मनलाई झकझक्याउँछ—के आधुनिक बन्ने दौडमा हामी आफ्ना सम्बन्धको आत्मीयता गुमाउँदै गइरहेका छौँ ?
आज हाम्रो हातमा सम्पूर्ण संसार छ, तर आफ्नै घरका मानिसका लागि समय कम हुँदै गएको छ। मोबाइलको पर्दामा हामी घण्टौँ अरूको जीवन हेर्छौँ, तर छेउमै बसेका आफ्ना मानिसको आँखामा लुकेको पीडा बुझ्ने समय निकाल्न सक्दैनौँ। सम्पर्क बढेको छ, तर संवाद घटेको छ। मानिसहरू एकअर्कासँग जोडिएका छन्, तर भित्रभित्रै एक्लिँदै पनि गइरहेका छन्।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी तथा सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग साझा गर्नुभएको हो।
कुनै समय परिवार केवल सँगै बस्ने व्यवस्था थिएन, भावनाको सबैभन्दा सुरक्षित ठाउँ थियो। घरमा ज्येष्ठ सदस्यको अनुभव, आमाबुबाको माया, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको आत्मीयता र बालबालिकाको चहकिलो उपस्थितिले परिवारलाई पूर्ण बनाउँथ्यो। तर आज त्यही सम्बन्ध सानातिना कुरा, अहंकार, स्वार्थ र बढ्दो अपेक्षाका कारण कमजोर हुँदै गएका छन्।
सबैभन्दा ठूलो विडम्बना त यो हो कि हामी सम्बन्धमा प्रेमभन्दा आफ्ना अपेक्षालाई बढी महत्व दिन थालेका छौँ। हामी चाहन्छौँ कि अरूले हामीलाई बुझून्, तर स्वयं अरूलाई बुझ्ने प्रयास कम गर्छौँ। हामी सम्मान चाहन्छौँ, तर अगाडिको व्यक्तिलाई सम्मान दिन कतिपय अवस्थामा हिचकिचाउँछौँ। हामी चाहन्छौँ कि अरूले हाम्रो गल्ती क्षमा गरून्, तर अरूको गल्ती स्वीकार गर्ने धैर्य हामीमा कम हुँदै गएको छ।
यो बदलिँदो सोचको प्रभाव परिवारको आगामी पुस्तामा पनि परिरहेको छ। हामी बालबालिकालाई राम्रो शिक्षा, महँगा साधन र उज्ज्वल भविष्य दिन चाहन्छौँ। तर के हामी उनीहरूलाई सम्बन्ध कसरी निभाउने भन्ने पनि सिकाइरहेका छौँ ? के हामी उनीहरूलाई बताइरहेका छौँ कि ज्येष्ठ सदस्यसँग बसेर कुरा गर्नु पनि एउटा शिक्षा हो, आमाबुबाको कुरा सुन्नु पनि संस्कार हो र दुःखी व्यक्तिको साथमा उभिनु पनि सफल जीवनको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा हो ?
सम्बन्ध शब्दले होइन, व्यवहारले बलियो हुन्छ ।त्यसैले यसको समाधान पनि हाम्रो व्यवहारमै छ। परिवारमा संवाद बढाउनुपर्छ। प्रत्येक दिन केही समय यस्तो हुनुपर्छ, जब परिवारका सदस्यहरू मोबाइल र अन्य व्यस्तताबाट टाढा बसेर एकअर्कासँग खुलेर कुरा गरून्। बालबालिकाका कुरा सुनियोस्, ज्येष्ठ सदस्यका अनुभवलाई महत्व दिइयोस् र जीवनसाथीका भावनालाई बुझ्ने प्रयास गरियोस्।
मतभेद हरेक परिवारमा हुन्छन्, तर मनभेदलाई स्थायी बनाउनु हाम्रो भूल हो। हरेक बहस जित्नु आवश्यक हुँदैन। कतिपय अवस्थामा सम्बन्ध जोगाउन एक कदम पछाडि हट्नु नै सबैभन्दा ठूलो समझदारी हुन्छ। जहाँ प्रेम हुन्छ, त्यहाँ ‘म सही छु’ भन्दा ‘हामी सँगै रहौँ’ भन्ने भावना बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।
हामीलाई आधुनिकता चाहिन्छ, तर संस्कारको मूल्यमा होइन। हामीलाई विकास चाहिन्छ, तर मानवीय संवेदनाको मूल्यमा होइन। प्रविधि हाम्रो जीवनको आवश्यकता हुन सक्छ, तर यसले सम्बन्धको स्थान कहिल्यै लिन सक्दैन।
आज आवश्यकता अरूलाई परिवर्तन गर्ने होइन, आफ्नै अन्तर्मनमा हेर्ने हो। हामी आफ्नै घरबाट सुरुवात गरौँ। आफ्ना मानिसका लागि समय निकालौँ। उनीहरूको कुरा सुनौँ, बुझौँ, क्षमा गरौँ र आवश्यक पर्दा केही झुकौँ। यिनै साना–साना प्रयासले कमजोर हुँदै गएका सम्बन्धलाई पुनः जोड्न सक्छन्।
अन्ततः, आगामी पुस्ताले हाम्रा उपदेशभन्दा बढी हाम्रो व्यवहारबाट सिक्नेछ। यदि हामी भविष्यको समाज संवेदनशील होस् भन्ने चाहन्छौँ भने आजैदेखि आफ्ना घरमा संवेदनशीलताको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
किनकि अग्ला भवनहरूले समाजलाई विकसित देखाउन सक्छन्, तर बलिया सम्बन्धले मात्र त्यसलाई मानवीय बनाउँछन्। घरको पहिचान त्यसका भित्ताबाट होइन, त्यहाँ बस्ने मानिसहरूबीचको प्रेमबाट हुन्छ।
त्यसैले प्रश्न यो होइन कि समाज कति परिवर्तन भयो; वास्तविक प्रश्न त यो हो—यो परिवर्तनको बीचमा हाम्रो भित्रको मानिस कति बाँकी छ ?
