आलेख : ✍️ रजनीश प्रियदर्शी

रक्सौल 14 sep. भदाै २९ । भारत–नेपाल सीमामा अवस्थित रक्सौल सहरको पहिचान केवल एक महत्वपूर्ण सीमावर्ती नगरका रूपमा मात्र नभई कुनै समय साहित्य, संस्कृति र सजग पत्रकारिताको सशक्त केन्द्रका रूपमा पनि रहेको थियो। करिब एक शताब्दीभन्दा पुरानो यस सहरले अनेक उतारचढाव देखेको छ। यस भूमिले साहित्यकार, कवि, पत्रकार, कलाकार तथा संस्कृतिकर्मीहरूलाई जन्म दिएको छ भने बाहिरबाट आएका अनेक मूर्धन्य साहित्यकारहरूको आतिथ्य पनि गरेको छ।

तर विडम्बना के छ भने, जुन रक्सौलमा कुनै समय साहित्यको सरिता अविरल बग्थ्यो, त्यहाँ पछिल्ला तीन–चार दशकमा साहित्यिक गतिविधि लगभग नगण्य भएको छ। सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै पढ्ने, लेख्ने र गम्भीर साहित्यिक विमर्श गर्ने संस्कृतिसमेत कमजोर हुँदै गएको छ। नयाँ पुस्ता आफ्नो सहरको त्यो गौरवशाली साहित्यिक विरासतबाट क्रमशः अनभिज्ञ हुँदै गइरहेको छ, जसलाई यहाँका साहित्य साधकहरूले आफ्नो श्रम, समर्पण र साधनाले सिँचेका थिए।

साहित्यिक जागरणका अग्रदूत थिए चन्देश्वर प्रसाद वर्मा

रक्सौलको साहित्यिक चेतनाको इतिहासको चर्चा स्वर्गीय चन्देश्वर प्रसाद वर्माको उल्लेखबिना अधुरो हुन्छ। ५ जनवरी १९३९ मा जन्मनुभएका वर्मालाई रक्सौलमा साहित्यिक जागरणका अग्रदूत मानिन्छ। उहाँले साहित्यसँगै सामाजिक तथा राष्ट्रिय चेतनालाई पनि आफ्नो कर्मभूमि बनाउनुभयो।

तुमडिया टोल निवासी चन्देश्वर प्रसाद वर्मा साठी र सत्तरीको दशकमा रक्सौलको हिन्दी साहित्य जगतमा अत्यन्त सम्मानका साथ लिइने नाम थियो। धोती–कुर्ता, पानको गिलौरी र दुब्लो–पातलो शरीर भए पनि उहाँको व्यक्तित्वमा अद्भुत तेज थियो। उहाँको सरलता केवल जीवनशैलीमा सीमित थिएन, साहित्यिक अभिव्यक्तिमा पनि स्पष्ट देखिन्थ्यो। उहाँको भाषा सहज, सरल र प्रभावशाली थियो, जसमा आफ्नै किसिमको सौन्दर्य थियो।

हिन्दी साहित्य परिषद्बाट सुरु भएको संगठित साहित्यिक अभियान

रक्सौलमा साहित्यिक जागरणलाई संगठित स्वर दिने श्रेय हिन्दी साहित्य परिषद्लाई जान्छ। सन् १९५९ मा चन्देश्वर प्रसाद वर्माको प्रयासमा यसको स्थापना भएको थियो। पछि २९ जुन १९६२ मा प्रसिद्ध साहित्यकार डा. श्यामनन्दन किशोरले परिषद्को विधिवत् उद्घाटन गर्नुभएको थियो।

परिषद्को माध्यमबाट रक्सौलमा साहित्यिक गोष्ठी, कवि सम्मेलन तथा वैचारिक कार्यक्रमहरूको सिलसिला सुरु भयो। क्रमशः रक्सौल उत्तर बिहार तथा भारत–नेपाल सीमावर्ती क्षेत्रको साहित्यिक–सांस्कृतिक गतिविधिको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्न पुग्यो।

साहित्यदेखि राजनीतिसम्म—राष्ट्रवाद थियो जीवनको आधार

मुंशी सिंह कलेज, मोतिहारी र लंगट सिंह कलेज, मुजफ्फरपुरमा एम.ए. अध्ययनका क्रममा चन्देश्वर प्रसाद वर्मा राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको सम्पर्कमा आउनुभयो। हिन्दी, हिन्दुत्व र राष्ट्रवादका विचारले उहाँको व्यक्तित्वलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो।

शिक्षा पूरा गरेपछि उहाँले पश्चिम चम्पारणको मझौलियास्थित मोतीलाल उच्च विद्यालयमा शिक्षकका रूपमा आफ्नो करियर सुरु गर्नुभयो। सन् १९६५ मा रक्सौलमा राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको शाखा स्थापना गर्न उहाँको महत्वपूर्ण भूमिका थियो।

अटल बिहारी वाजपेयीको व्यक्तित्व र विचारबाट प्रभावित भएर उहाँले सरकारी शिक्षकको जागिर छाडेर सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्नुभयो। सन् १९६७ मा उहाँले जनसंघको चुनाव चिह्न ‘दीपक’बाट पहिलोपटक विधानसभा चुनाव लड्नुभयो। उहाँ केवल चार मतले पराजित हुनुभयो। सन् १९७२ मा पुनः चुनाव लड्नुभयो र यसपटक ४० मतले पराजित हुनुभयो।

क्षीणकाय शरीरमा सबल आत्मा बोकेका वर्माका ओजस्वी तथा राष्ट्रवादी भाषणका स्मृति आज पनि धेरै मानिसको मानसपटलमा जीवित छन्। उहाँले आफ्ना विचार र सक्रियतामार्फत रक्सौलमा प्रभावशाली जनसंघी वातावरण निर्माण गर्नुभएको थियो।

लामो समयसम्म अस्वस्थ रहेपछि उहाँले सक्रिय राजनीतिबाट विश्राम लिनुपर्‍यो। त्यसपछि पत्रकारितालाई आफ्नो कर्मभूमि बनाउनुभयो। ‘आर्यावर्त’ हिन्दी दैनिकमा उपसम्पादकका रूपमा सेवा गर्नुका साथै रक्सौलबाट प्रकाशित ‘मर्यादित सीमा’ लगायत विभिन्न पत्रपत्रिकाका लागि राजनीतिक तथा सामाजिक विषयमा लेखन गर्नुभयो।

‘अनल–कण’ ले रक्सौललाई दिएको साहित्यिक पहिचान

जनवरी १९७२ मा चन्देश्वर प्रसाद वर्माको सम्पादनमा ‘अनल–कण’ नामक विशुद्ध साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिकाको प्रकाशन सुरु भयो। सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद यस पत्रिकाले आफ्नो उत्कृष्ट साहित्यिक स्तरका कारण पाठक तथा साहित्यप्रेमीहरूको ध्यान आकर्षित गर्‍यो।

‘अनल–कण’ रक्सौलका लागि यस कारण पनि महत्वपूर्ण थियो कि यसको माध्यमबाट स्थानीय नवोदित तथा स्थापित सर्जकहरूसँगै हिन्दी साहित्य जगतका मूर्धन्य साहित्यकारहरूलाई पनि एउटा साझा मञ्च प्राप्त भयो। पत्रिकाले छोटो समयमै साहित्य जगतमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाउन सफल भयो।

सन् १९७२, १९७३ र १९७५ मा यसका अंक प्रकाशित भए। तर वर्माको खराब स्वास्थ्य तथा आर्थिक स्रोतको अभावका कारण यसको प्रकाशन निरन्तर हुन सकेन।

एक साहित्य साधकको यो प्रयास आज रक्सौलको साहित्यिक विरासतको महत्वपूर्ण अध्याय बनेको छ।

पत्रपत्रिकाबाट गुञ्जिन्थ्यो रक्सौलको साहित्यिक संसार

एक समय रक्सौलबाट प्रकाशित हुने पत्रपत्रिकाको लामो श्रृंखला यहाँको साहित्य तथा पत्रकारिताको भूमि कति उर्वर थियो भन्ने प्रमाण थियो।

‘चम्पारण टाइम्स’, ‘अरुणिमा’, ‘नीलिमा’, ‘सांस्कृतिक सेतु’, ‘मर्यादित सीमा’, ‘रक्सौल टाइम्स’, ‘सरहद संवाद’, ‘चम्पारण सन्देश’, ‘अनल–कण’, ‘सीमान्त’, ‘अचानक’, ‘साहित्यकेतु’, ‘दर्पण’, ‘साहित्य–मन्थन’, ‘चम्पारण्य’, ‘तरंग’, ‘सीमाञ्चल’, ‘सागरमाथा’, ‘रक्सौल चेतना’, ‘नारायणी धारा’, ‘चम्पारण प्रभात’, ‘सरहद’, ‘ईंख परिवार’, ‘चम्पारण दर्पण’, ‘बज्जिकाञ्चल’, ‘रक्सौल टुडे’, ‘पडोसी’, ‘उत्तरधारा’, ‘सवेरा’, ‘बूँद–बूँद सागर’, ‘अवन्तिका’, ‘किशोर वाणी’, ‘शिवा’, ‘मितवा’ र ‘संकल्प’ जस्ता पत्रपत्रिकाको प्रकाशनले रक्सौलको साहित्यिक सक्रियताको कथा आफैं बताउँछ।

यी पत्रपत्रिकाको सम्पादन तथा प्रकाशनसँग जोडिएका श्रीनिवास मस्करा, चन्देश्वर प्रसाद वर्मा, कन्हैया प्रसाद शिक्षक, नन्दलाल प्रसाद, गगनदेव प्रसाद सिंह, उमाशंकर अनुज, अर्जुन भारतीय, डा. पृथ्वीचन्द प्रसाद, रामेश्वर तिवारी, विजयप्रकाश पाण्डेय, मदनमोहन मनीष, महेन्द्र सिंह, डा. हरेन्द्र हिमकर, सत्येन्द्र कुमार सरस, जीवन मस्करा, डा. विजय कुमार पाण्डेय, राजीव पाण्डेय, योगेन्द्र मिश्र, सिंहासन गिरि, शिवेन्द्र कुमार सिंह, जयकुमार अजय, म. इब्राहिम, कृष्णमोहन, भरत प्रसाद, मुकुन्द शर्मा नेपाली, यादवनन्दन प्रसाद र रमाकान्त झा लगायत अनेक साहित्यप्रेमी तथा पत्रकारहरूको योगदान उल्लेखनीय छ।यिनै प्रयासका बीच अनेक नयाँ प्रतिभाले आफ्नो रचनात्मक पहिचान निर्माण गर्ने अवसर पाए। रक्सौलको इतिहास तथा साहित्यमा आधारित पुस्तकहरू र विभिन्न संस्थाका स्मारिकाहरूको प्रकाशन पनि यही समृद्ध परम्पराको हिस्सा रह्यो।

रक्सौलको भूमिमा आएका थिए साहित्यका अनेक दिग्गज

रक्सौलको साहित्यिक प्रतिष्ठाको अनुमान यसैबाट गर्न सकिन्छ कि यहाँ देशका अनेक ख्यातिप्राप्त साहित्यकार तथा कविहरूको आगमन भएको थियो।

पं. राहुल सांकृत्यायन, आचार्य जानकीवल्लभ शास्त्री, पं. हंसकुमार तिवारी, आचार्य देवेन्द्रनाथ शर्मा, वेणीमाधव मिश्र, पं. रामदयाल पाण्डेय, डा. श्यामनन्दन किशोर, श्यामनारायण पाण्डेय, डा. लक्ष्मीनारायण सुधांशु, डा. शम्भुनाथ सिंह, कन्हैयालाल नन्दन, राजेन्द्र अवस्थी, डा. इन्दुशेखर, नजीर बनारसी, काका हाथरसी, आरसी प्रसाद सिंह, त्रिलोचन शास्त्री, डा. शान्ति सुमन, विन्ध्याचल प्रसाद गुप्त, सरयू सिंह सुन्दर, रामदेव द्विवेदी ‘अलमस्त’, बलदेव प्रसाद श्रीवास्तव, सच्चिदानन्द हीरानन्द वात्स्यायन ‘अज्ञेय’, डा. विद्यानिवास मिश्र, गिरिराज किशोर, शंकरदयाल सिंह, पं. देवकुमार मिश्र, इला डालमिया, डा. जगदीश विकल तथा डा. चन्द्रभूषण तिवारीजस्ता साहित्यिक व्यक्तित्वसँग रक्सौलको जोडिनु यसको गौरवशाली साहित्यिक परम्पराको प्रमाण हो।

स्वस्थ साहित्यिक परम्परासामु आज ठूलो चुनौती

समय बदलियो। प्रविधि बदलियो। सञ्चारका माध्यम बदलिए। तर साहित्यप्रतिको समाजको गम्भीरतामा अपेक्षित वृद्धि हुन सकेन।

पछिल्ला दुई दशकमा सहरमा आयोजित अनेक कार्यक्रममा कवि सम्मेलनका नाममा गम्भीर साहित्यभन्दा हास्य र चुट्किलालाई प्राथमिकता दिन थालियो। परिणामस्वरूप साहित्यिक संस्कार तथा वैचारिक विमर्श क्रमशः ओझेलमा पर्दै गए।

आज रक्सौलको स्वस्थ साहित्यिक परम्परा आधुनिकताको यस्तो दौरमा पखेटा काटिएको चराझैं छटपटाइरहेको छ, जसलाई आफ्नो आकाशको खोजी छ।

यो अवस्था केवल चिन्ताको विषय मात्र होइन, आत्ममन्थनको अवसर पनि हो।

वर्माको विरासतलाई अगाडि बढाउँदै राजेश कुमार वर्मा

चन्देश्वर प्रसाद वर्माको निधनपछि उहाँको साहित्यिक तथा पत्रकारिताको विरासत उहाँका सुपुत्र राजेश कुमार वर्माले अगाडि बढाउनुभयो। उहाँले सन् १९९५ मा दैनिक जागरणबाट पत्रकारिताको सुरुवात गर्नुभयो। सन् १९९९ देखि २०२० सम्म दैनिक हिन्दुस्तानसँग आबद्ध रहनुभयो र हाल दैनिक भास्करका प्रधान संवाददाताका रूपमा सेवा दिइरहनुभएको छ।

यसका अतिरिक्त विभिन्न पत्रपत्रिकामा उहाँका लेख तथा समाचार प्रकाशित हुँदै आएका छन्। यसरी वर्मा परिवारको कलमले आज पनि रक्सौलका सामाजिक, सांस्कृतिक तथा पत्रकारितासम्बन्धी गतिविधिलाई शब्द दिँदै आएको छ।

स्मृतिलाई सम्मान गर्न आवश्यक

सन् १९९४ मा चन्देश्वर प्रसाद वर्माको निधनपछि रक्सौलका साहित्यिक गतिविधिमा क्रमशः शिथिलता आउँदै गयो। उहाँको स्मृतिमा तत्कालीन पश्चिम चम्पारणका सांसद स्वर्गीय डा. मदन प्रसाद जायसवालको प्रयासमा गर्ल्स कमन रुमको निर्माण पनि गरिएको थियो, जसलाई पछि हटाइयो।

आज रक्सौलका साहित्यप्रेमीहरूको अपेक्षा छ कि स्वर्गीय चन्देश्वर प्रसाद वर्माको स्मृति र सम्मानमा सहरमा उहाँको प्रतिमा स्थापना गरियोस् अथवा उहाँको नाममा स्थायी सरकारी योजना, साहित्यिक केन्द्र, पुस्तकालय वा सांस्कृतिक संस्था स्थापना गरियोस्।

यो केवल एक साहित्यकारको सम्मान हुने छैन, बरु रक्सौलको त्यो साहित्यिक परम्पराको सम्मान हुनेछ, जसले कुनै समय यस सीमावर्ती सहरलाई विशिष्ट पहिचान दिएको थियो।

नयाँ पुस्तालाई आफ्ना जरासँग जोड्नुपर्छ

रक्सौलमा प्रतिभाको कहिल्यै कमी रहेन। कमी रह्यो त केवल त्यसलाई पहिचान गर्ने, निखार्ने र उचित मञ्च दिने।

पुरानो पुस्ताको जिम्मेवारी हो कि उसले आफ्नो अनुभव र स्रोत–साधनमार्फत नयाँ पुस्तालाई साहित्य, संस्कृति तथा पत्रकारिताको समृद्ध विरासतसँग जोडोस्। विद्यालय तथा महाविद्यालयमा साहित्यिक गोष्ठी आयोजना गरियोस्, नियमित कवि सम्मेलन तथा परिचर्चा सञ्चालन गरियोस्, स्थानीय साहित्यकारका पुस्तक प्रकाशन गरियोस् र रक्सौलको साहित्यिक इतिहासलाई दस्तावेजका रूपमा सुरक्षित गरियोस्।

करिब चार–पाँच दशकदेखि संरक्षण गरेर राखिएका रक्सौलबाट प्रकाशित पुराना पत्रपत्रिका यस विरासतका अमूल्य हिस्सा हुन्। यिनलाई सुरक्षित राख्नुका साथै डिजिटल स्वरूपमा समेत संरक्षण गरिनुपर्छ, ताकि आउने पुस्ताले रक्सौल केवल व्यापार र सीमाको सहर नभई साहित्य तथा संस्कृतिको पनि समृद्ध भूमि रहेको कुरा जान्न सकून्।

अब नयाँ साहित्यिक पुनर्जागरणको आवश्यकता छ । रक्सौलको साहित्यिक सरिता सुक्न दिन सकिँदैन ।

चन्देश्वर प्रसाद वर्माजस्ता साहित्य साधकहरूले बाल्नुभएको दीपलाई निभ्नबाट जोगाउनु आजको पुस्ताको दायित्व हो। यदि साहित्यप्रेमी, बुद्धिजीवी, पत्रकार, शिक्षाविद्, सामाजिक संस्था तथा युवा मिलेर सार्थक पहल गर्ने हो भने रक्सौलमा फेरि साहित्यिक चेतनाको मशाल प्रज्वलित हुन सक्छ।

रक्सौलले केवल आफ्नो अतीतमा गर्व गरेर पुग्दैन; उसले आफ्नो गौरवशाली अतीतबाट प्रेरणा लिएर नयाँ साहित्यिक भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ। यही चन्देश्वर प्रसाद वर्मा र रक्सौलको समृद्ध साहित्यिक विरासतप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।

लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन तथा भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी बिमल सर्राफले रक्सौल सहरको साहित्यिक तथा सांस्कृतिक विरासतप्रति गर्व व्यक्त गर्दै वर्तमान तथा आउने युवा पुस्ताले यस गौरवशाली धरोहरलाई संरक्षण गर्नुका साथै आफ्नो साहित्यिक रुचि अभिवृद्धि गर्न दृढ संकल्पका साथ अगाडि आउनुपर्नेमा जोड दिनुभएको छ।