रक्सौल, पूर्वी चम्पारण २४ कार्तिक । भारतीय संस्कृतिमा चाडपर्व केवल खुसी मनाउने माध्यम मात्र होइनन्, जीवनलाई सुन्दर बनाउने संस्कार, भावना र सम्बन्धहरूको अमूल्य विरासत पनि हुन्। यिनै पर्वहरूमध्ये भाइटीका (भैया दूज) को विशेष स्थान रहेको छ। दीपावलीपछि मनाइने यो पर्व भाइ र बहिनीबीचको अटुट प्रेम, विश्वास, सम्मान र आत्मीयताको प्रतीक हो।
यो पर्वले बदलिँदो संसार र सम्बन्धहरूको बीचमा पनि भाइबहिनीको सम्बन्ध एउटा यस्तो अमूल्य बन्धन भएको स्मरण गराउँछ, जसमा बाल्यकालका शरारत, साना–साना झगडा, अनगिन्ती सम्झना र जीवनभर एकअर्काको साथमा उभिने भावना लुकेको हुन्छ।
भाइटीकालाई यम द्वितीयाका नामले पनि चिनिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार सूर्यदेव र संज्ञाका पुत्र यमराज तथा पुत्री यमुनाबीच गहिरो स्नेह थियो। एकपटक यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको घर पुगेका थिए। बहिनीले उनको आदर–सत्कार गरिन्, टीका लगाइन् र प्रेमपूर्वक भोजन गराइन्।
बहिनीको यस स्नेहबाट प्रसन्न भएका यमराजले यमुनालाई वरदान माग्न भने। त्यसबेला यमुनाले यस दिन आफ्नी बहिनीको घरमा गएर सम्मान ग्रहण गर्ने तथा बहिनीबाट टीका लगाउने दाजुभाइले सुख, समृद्धि र दीर्घायु प्राप्त गरून् भन्ने कामना गरेकी थिइन्। त्यसैसँग भाइटीका मनाउने परम्परा जोडिएको मानिन्छ।
यस पर्वसँग जोडिएको अर्को सुन्दर परम्परा पनि छ, जसअनुसार बहिनीहरूले दाजुभाइको निधारमा टीका लगाएर उनीहरूको सुख, समृद्धि र मंगलमय जीवनको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि बहिनीलाई उपहार प्रदान गर्दै उनको खुसी, सुरक्षा र सम्मानको संकल्प व्यक्त गर्छन्। यो केवल एउटा धार्मिक संस्कार मात्र नभई एकअर्काप्रतिको जिम्मेवारी र भावनात्मक सम्बन्धको सन्देश पनि हो।
भाइटीकाको भव्यता केवल सजावट, मिठाई र उपहारमा सीमित हुँदैन, बरु ती भावनामा बस्छ, जसलाई शब्दमा पूर्ण रूपमा व्यक्त गर्न सम्भव हुँदैन। कतै बहिनी आफ्नो दाजुभाइको बाटो हेरिरहेकी हुन्छिन् भने कतै टाढा रहेका दाजुभाइ यस दिन घर फर्कने प्रयास गरिरहेका हुन्छन्। कुनै घरमा वर्षौंपछि दाजुभाइको मिलन हुन्छ भने कतै पुराना सम्झनाले आँखासमेत रसाउँछन्। यही नै यस पर्वको वास्तविक सुन्दरता हो।
मेरो विचारमा भाइटीकाको सबैभन्दा ठूलो सन्देश भनेको सम्बन्धलाई केवल चाडपर्वमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन भन्ने हो। बहिनीको सम्मान गर्नु, उनका भावनाको कदर गर्नु र आवश्यक परेको समयमा उनको साथमा उभिनु नै दाजुभाइको प्रेमको साँचो परिचय हो। त्यसैगरी बहिनीको स्नेह, विश्वास तथा दाजुभाइको सुख–दुःखमा सहभागी बन्ने भावनाले यस सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ।
आजको व्यस्त जीवनमा मानिसहरू काम, जिम्मेवारी र दूरीका कारण आफ्ना प्रियजनलाई पर्याप्त समय दिन सकिरहेका हुँदैनन्। यस्तो अवस्थामा भाइटीकाले हामीलाई आफ्ना सम्बन्धतर्फ फर्कने अवसर प्रदान गर्छ। यो पर्वले महँगा उपहारभन्दा आफ्ना मानिसलाई दिएको समय, अपनत्व र साँचो साथ बढी मूल्यवान हुने शिक्षा दिन्छ।
हामीले यस पर्वलाई नयाँ सोचका साथ मनाउनुपर्छ। दाजुभाइले बहिनीको रक्षा गर्ने वचन मात्र होइन, उनको स्वतन्त्रता, शिक्षा, सपना र आत्मसम्मानको पनि सम्मान गर्नुपर्छ। त्यस्तै बहिनीले पनि दाजुभाइको सफलतामा मात्र होइन, उनको संघर्षका समयमा पनि मनोबल बढाउनुपर्छ। जब सम्बन्धमा अधिकारभन्दा बढी सम्मान र अपेक्षाभन्दा बढी अपनत्व हुन्छ, तब मात्र सम्बन्धको वास्तविक महत्व कायम रहन्छ।
भाइटीकाको पर्वले परिवारको मजबुती धन–सम्पत्तिले होइन, आपसी प्रेम, विश्वास, सहयोग र संस्कारले निर्माण हुने सन्देश पनि दिन्छ। जुन घरमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीले एकअर्काको खुसीलाई आफ्नै खुसी ठान्छन्, त्यहाँ सम्बन्धको मिठास कहिल्यै कम हुँदैन।
आउनुहोस्, यस भाइटीकामा हामी केवल निधारमा टीका लगाउने र मिठाई खुवाउने कार्यमा मात्र सीमित नहोऔँ। बरु आफ्ना सम्बन्धमा प्रेम, विश्वास र सम्मानको यस्तो दीप प्रज्वलित गरौँ, जसको उज्यालो जीवनभर कायम रहिरहोस्।
किनकि भाइबहिनीको सम्बन्ध कुनै सामान्य सम्बन्ध होइन। यो बाल्यकालका सम्झनादेखि जीवनको अन्तिम यात्रासम्म सँगै रहने भावना र आत्मीयताको अमूल्य धरोहर हो।
साँचो अर्थमा भाइटीका त्यही हो, जहाँ बहिनीको प्रार्थनामा दाजुभाइको खुसी हुन्छ र दाजुभाइको हरेक संकल्पमा बहिनीको सम्मान हुन्छ। यही नै यस पावन पर्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता र भारतीय संस्कृतिको सुन्दर पहिचान हो।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेशनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन, भारत विकास परिषद् रक्सौलका सेवा संयोजक तथा मिडिया प्रभारी एवं सामाजिक कार्यकर्ता विमल सर्राफले प्रेससँग साझा गरेका हुन्।
