स्त्री-विमर्श, सत्ता र युद्धको त्रासदीको काव्यात्मक आख्यान
भारत, 13 Nov. कार्तिक २७ । महाभारत भारतीय साहित्यका ती महान कृतिहरूमध्ये एक हो, जसका पात्र र प्रसङ्गहरूले आज पनि हाम्रो सामाजिक, राजनीतिक तथा नैतिक जीवनलाई अनेक प्रश्नहरूको सामना गर्न बाध्य बनाउँछन्। महाभारतको कथामा गान्धारी एक त्यस्ती नारी पात्र हुन्, जसको जीवन त्याग, पीडा, विवशता, प्रतिरोध र आन्तरिक द्वन्द्वको प्रतीकका रूपमा देखा पर्छ। डा. प्रेमचन्द पाण्डेयको काव्यकृति ‘गान्धारी’ ले यही जटिल नारी चरित्रलाई केन्द्रमा राखेर एउटा महत्वपूर्ण रचना प्रस्तुत गरेको छ।
लेखकले गान्धारीका माध्यमबाट केवल महाभारतको कथालाई दोहोर्याउने प्रयास गरेका छैनन्, बरु त्यसभित्र लुकेका स्त्री-विमर्श, पितृसत्तात्मक व्यवस्था, सत्ताको चरित्र, युद्धको विभीषिका तथा मानवीय सम्बन्धका द्वन्द्वलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्ने प्रयास गरेका छन्। पुस्तकको शीर्षकले नै पाठकलाई यो सङ्केत गर्छ कि कथाको केन्द्र केवल गान्धारी मात्र होइनन्, बरु ती नारीको चेतना हो, जसले परिस्थितिहरूका बीच आफ्नो अस्तित्व र असहमतिलाई व्यक्त गर्छिन्।
यस कृतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता भनेको गान्धारीलाई केवल मौन र त्यागमयी पत्नीका रूपमा प्रस्तुत नगरिनु हो। उनका मनभित्र उठिरहेका प्रश्न, आक्रोश र पीडालाई स्वर दिने प्रयास गरिएको छ। विवाह, अन्धत्व, राजपरिवार, पुत्रमोह र युद्ध—यी सबै परिस्थितिहरूका बीच गान्धारीको मानसिक अवस्थालाई कविले अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले चित्रण गरेका छन्।
कृतिको भूमिकामा हिन्दी साहित्यमा गान्धारीको जीवन र व्यक्तित्वलाई केन्द्रमा राखेर तुलनात्मक रूपमा कम रचनाहरू सिर्जना भएको उल्लेख गरिएको छ। यही अभावलाई पूरा गर्ने दिशामा यो काव्यात्मक प्रयास उल्लेखनीय देखिन्छ। लेखकले प्रबन्ध काव्यको परम्परामा गान्धारीको कथालाई विकसित गर्दै त्यसमा आधुनिक संवेदना र समसामयिक प्रश्नहरूलाई पनि जोड दिएका छन्।
रचनाको भाषा र शैली पनि यसको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता हो। काव्यात्मकतासँगै संवाद र आत्मालापको प्रयोगले पाठकलाई गान्धारीको मानसिक संसारको नजिक पुर्याउँछ। लेखकले घटनाहरूको केवल वर्णन मात्र गरेका छैनन्, तिनका पछाडि लुकेका मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक प्रश्नहरूलाई पनि उजागर गरेका छन्।
विशेष गरी नारीप्रति समाजको दृष्टिकोणमाथि यस रचनाले तीखो प्रश्न उठाएको छ। पुस्तकमा नारीलाई केवल त्याग र समर्पणको प्रतिमूर्तिका रूपमा हेर्नु उनको व्यक्तित्वमाथि अन्याय भएको भाव प्रबल रूपमा देखा पर्छ। गान्धारीको मौनभित्र पनि एउटा प्रतिरोध लुकेको छ। उनका निर्णय, पीडा र प्रतिक्रियाहरूले पाठकलाई इतिहास र महाकाव्यका कथाहरूमा नारीको आवाज कति पटक दबाइएको होला भन्ने विषयमा सोच्न बाध्य बनाउँछन्।
काव्यमा युद्धको प्रश्नलाई पनि केवल वीरता र विजयको सन्दर्भमा मात्र हेरिएको छैन। युद्धपछिको पीडा, परिवारहरूको विघटन, मातृत्वको दुःख र मानवीय सम्बन्धहरूको टुटन—यी सबै पक्षलाई गान्धारीको दृष्टिबाट हेर्ने प्रयास गरिएको छ। यही दृष्टिकोणले यस रचनालाई समकालीन र सान्दर्भिक बनाएको छ।
कृतिमा गान्धारीको चरित्र क्रमशः पत्नीबाट आमा, आमाबाट पीडित नारी र पीडित नारीबाट प्रश्न गर्ने चेतनामा रूपान्तरित हुँदै गएको देखिन्छ। उनी आफ्नो समयको सत्ता र सामाजिक व्यवस्थासँग प्रश्न गर्छिन्। यस दृष्टिले ‘गान्धारी’ केवल एउटा पौराणिक पात्रको काव्यात्मक पुनर्सृजन मात्र नभई वर्तमान समाजमा नारीको अवस्थामाथि पनि गम्भीर चिन्तन गर्ने रचना बन्न पुगेको छ।
पुस्तकमा उद्धृत पङ्क्तिहरूले पनि यसको भावबोधलाई स्पष्ट पार्छन्—
> “नारीलाई सामान ठानी पुरुषले सौदा गर्दै आयो,
> नारीको मनको मूल्य पुरुषले आफैं तोक्दै आयो।”
यी पङ्क्तिहरूमा नारीलाई वस्तुका रूपमा हेर्ने मानसिकतामाथि तीखो प्रहार गरिएको देखिन्छ। त्यसैगरी, प्रेमको व्याख्या गर्दै कविले केवल शारीरिक सम्बन्धलाई पर्याप्त मानेका छैनन्, बरु समर्पण र निःशर्त सम्बन्धलाई प्रेमको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसबाट रचनामा स्त्री–पुरुष सम्बन्धप्रति एउटा व्यापक मानवीय दृष्टिकोण विकसित भएको पाइन्छ।
डा. प्रेमचन्द पाण्डेयको साहित्यिक अनुभवले पनि यस कृतिको पृष्ठभूमिलाई समृद्ध बनाएको छ। पुस्तकको परिचयअनुसार उहाँको जन्म ११ मे १९५० मा भएको हो। उहाँले एम.ए. तथा पीएच.डी.को शिक्षा हासिल गर्नुभएको छ र कविता, कथा तथा आलेखका क्षेत्रमा सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ। विभिन्न साहित्यिक तथा सांस्कृतिक संस्थासँगको आबद्धता र प्राप्त साहित्यिक सम्मानहरूले उहाँको रचनात्मक यात्राको व्यापकतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
‘गान्धारी’ को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको यसले महाभारतलाई केवल अतीतको कथा बनाएर नछोड्नु हो, बरु वर्तमानका प्रश्नहरूसँग जोड्नु हो। आज पनि समाजमा नारीको स्वतन्त्रता, निर्णय गर्ने अधिकार, समानता, सत्ता र हिंसाजस्ता प्रश्नहरू उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। यस्तो समयमा गान्धारीको चेतनालाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको यो कृतिले पाठकलाई आफ्नो समय र समाजबारे पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ।
निष्कर्ष
समग्रमा ‘गान्धारी’ एक संवेदनशील र विचारोत्तेजक काव्यकृति हो, जसमा पौराणिक कथानकका माध्यमबाट आधुनिक स्त्री-विमर्शलाई सशक्त स्वर दिइएको छ। डा. प्रेमचन्द पाण्डेयले गान्धारीको चरित्रलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्दै उनको मौनभित्र लुकेका प्रश्न, पीडा र प्रतिरोधलाई उजागर गर्ने सार्थक प्रयास गरेका छन्।
यो पुस्तक महाभारत, हिन्दी काव्य, स्त्री-विमर्श, सामाजिक चेतना तथा पौराणिक पात्रहरूको आधुनिक पुनर्पाठमा रुचि राख्ने पाठकहरूका लागि विशेष रूपमा उपयोगी हुन सक्छ। ‘गान्धारी’ ले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्नबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ—इतिहासमा जसलाई हामीले प्रायः मौन नारीका रूपमा बुझ्यौँ, के वास्तवमै उनीहरूभित्र कुनै आवाज थिएन ?
सायद उनीहरूको मौन नै सबैभन्दा ठूलो प्रश्न थियो—र डा. प्रेमचन्द पाण्डेयले त्यही प्रश्नलाई आफ्नो कवितामार्फत आवाज दिने एउटा सार्थक प्रयास गरेका छन्।
लेखक : डा. प्रेमचन्द पाण्डेय
पुस्तक समीक्षक : डा. शशि भूषण कुमार, वरिष्ठ पत्रकार तथा सम्पादक, मानवाधिकार टुडे
