रक्सौल, पूर्वी चम्पारण ३० असाेज । मानिसको जीवनको एउटा ठूलो विडम्बना के हो भने ऊ सुख पाउन आफ्नो सम्पूर्ण जीवन मेहनत गर्छ, तर धेरैपटक आफूसँगै भएको सुखलाई चिन्न सक्दैन। बाल्यकालमा खेलौनाले खुसी दिन्छन्, युवावस्थामा प्रेम र आकर्षणले मन लोभ्याउँछन्, मध्यम उमेरमा धन, परिवार र सफलता महत्त्वपूर्ण हुन्छन् भने बुढेसकालमा स्वास्थ्य, आफन्तको साथ र मनको शान्ति सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति लाग्न थाल्छ।

उमेरसँगै आवश्यकता बदलिन्छन् र सुखको परिभाषा पनि बदलिन्छ। तर जीवनभर एउटा प्रश्न हाम्रो सामु रहिरहन्छ—के हामी साँच्चै सुख खोजिरहेका छौँ, वा बढ्दै गएका इच्छाहरू पूरा गर्ने दौडमा जीवन बिताइरहेका छौँ?

तीन यात्रुको कथा, जीवनको गहिरो सन्देश

एकपटक एउटा यात्रु बस्ने ठाउँमा तीन जना यात्रु आएर बसे। एक जना तीस वर्षका युवा, दोस्रो पैँतालीस वर्षका अधबैँसे र तेस्रो साठी वर्षका वृद्ध थिए। बिहान कुराकानी गर्दा उनीहरूबीच जीवनको सबैभन्दा ठूलो सुखका बारेमा चर्चा हुन थाल्यो।

युवाले आफूलाई एउटी सुन्दर महिलासँग बिताएका क्षणहरूबाट धेरै आनन्द मिलेको बतायो। अधबैँसे व्यक्तिले स्वादिष्ट खाना खान पाउँदा र पेट भरिएर मन सन्तुष्ट हुँदा सबैभन्दा धेरै खुसी मिल्ने बताए। वृद्धले दुवैका कुरा सुनेर मुस्कुराउँदै भने, “बिहान पेट राम्ररी सफा हुँदा जुन सुकून मिल्यो, त्यो मेरा लागि कुनै ठूलो आनन्दभन्दा कम थिएन।”

तीनै जनाका कुरा फरक थिए, तर तिनमा जीवनको एउटा सत्य लुकेको थियो। युवाका लागि आकर्षणको आनन्द महत्त्वपूर्ण थियो, अधबैँसे व्यक्तिका लागि स्वादिष्ट खाना र तृप्ति खुसीको कारण थियो भने वृद्धका लागि शरीर स्वस्थ र सहज हुनु नै ठूलो सुख थियो।

यो कथा केवल हाँसोठट्टाको विषय होइन। यसले मानिसको उमेर, आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार सुखको अर्थ कसरी बदलिन्छ भन्ने कुरा बुझाउँछ। सुख कुनै वस्तुमा मात्र हुँदैन, त्यसलाई अनुभव गर्ने व्यक्तिको आवश्यकता र मनस्थितिमा पनि भर पर्छ।

इच्छा पूरा हुन्छ, तैपनि मन किन सन्तुष्ट हुँदैन ?

मानिसका इच्छा अनौठा हुन्छन्। आफूसँग कुनै कुरा नहुँदा त्यही कुरा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लाग्छ। हामीलाई लाग्छ, त्यो कुरा प्राप्त भयो भने जीवनमा कुनै कमी रहनेछैन।

जागिर खोजिरहेको व्यक्ति जागिर पाएपछि खुसी हुन्छ। केही समयपछि अझ राम्रो पदको चाहना जाग्छ। राम्रो घर भएपछि ठूलो गाडीको इच्छा हुन्छ। सम्मान पाएपछि प्रसिद्ध हुने चाहना बढ्छ। एउटा लक्ष्य पूरा हुनासाथ अर्को लक्ष्य अगाडि आउँछ।

यसरी बिस्तारै हामी त्यो कुराको आनन्द लिन बिर्सन्छौँ, जसलाई प्राप्त गर्न कहिल्यै दिनरात मेहनत गरेका थियौँ।

यसको एउटा कारण के हो भने मानिस नयाँ परिस्थितिमा बिस्तारै अभ्यस्त हुँदै जान्छ। कुनै समय विशेष लाग्ने सुविधा केही समयपछि सामान्य लाग्न थाल्छ। त्यसपछि पहिलेको जस्तै खुसी पाउन हामी फेरि नयाँ कुरा खोज्न थाल्छौँ।

मनोविज्ञानमा यसलाई ‘हेडोनिक एडप्टेसन’ भनिन्छ। यसको सरल अर्थ हो—मानिस सुखद परिस्थितिसँग बिस्तारै अभ्यस्त हुँदै जान्छ। त्यसैले नयाँ कुरा प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, आफूसँग भएको कुराको कदर गर्न जान्नु पनि आवश्यक हुन्छ।

इच्छाले मानिसलाई अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ। तर हरेक खुसीपछि अर्को चाहना थपिँदै गयो भने जीवनको यात्रा थकाइलाग्दो बन्न सक्छ।

आज सामान्य लाग्ने कुरा भोलि अमूल्य बन्न सक्छ

एकपटक आफ्नो जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्नुहोस्। कुनै समय आमाले पकाएको खाना सामान्य लाग्थ्यो। तर आमाबाट टाढा हुँदा त्यही खानाको स्वाद सम्झनाको सबैभन्दा मीठो हिस्सा बन्छ। बुबाको सल्लाह र गाली कुनै बेला नराम्रो लाग्थ्यो, तर उहाँ नहुँदा तिनै शब्दको महत्त्व झन् बढी महसुस हुन्छ।

बच्चाहरूको चकचक कहिलेकाहीँ झन्झट लाग्न सक्छ। तर उनीहरू हुर्किएर आफ्नै काममा व्यस्त हुन थालेपछि त्यही चकचक घरको प्यारो सम्झना बन्छ। साथीहरूसँग बिताएको समय सामान्य लाग्छ, तर जिम्मेवारी बढ्दै जाँदा त्यस्ता भेटघाटका लागि समय निकाल्न कठिन हुन्छ।

हामी आफ्ना प्रियजनहरूसँगै हुँदा पनि धेरैपटक भविष्यको चिन्तामा हराइरहेका हुन्छौँ। शरीर घरमा हुन्छ, तर मन कमाइ, काम, प्रतिस्पर्धा र भोलिका योजनामा अल्झिरहेको हुन्छ।

हामी सोच्छौँ, आज मेहनत गरौँ, भोलि आरामसँग जीवन बिताउँला। तर हामी बिर्सन्छौँ कि जीवन भोलिको मात्र नाम होइन। आजको दिन पनि हाम्रो जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

एकपटक बितेको समयलाई धन, पद वा सफलताको बलमा फेरि फर्काउन सकिँदैन।

उमेरसँगै जीवन हेर्ने दृष्टिकोण पनि बदलिन्छ

युवावस्थामा मानिसले धेरै सपना देख्छ। ऊ प्रेम चाहन्छ, आफ्नो पहिचान बनाउन खोज्छ र जीवनमा केही गरेर देखाउने इच्छा राख्छ। यो उत्साह र ऊर्जा जीवनको महत्त्वपूर्ण शक्ति हो।

मध्यम उमेरमा जिम्मेवारी बढ्छन्। परिवारको आवश्यकता, छोराछोरीको भविष्य, आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक सम्मान महत्त्वपूर्ण बन्छन्। मानिस आफ्नो खुसीसँगै परिवारको जीवन राम्रो बनाउन पनि मेहनत गर्छ।

उमेर बढ्दै जाँदा धेरै मानिसले बुझ्न थाल्छन् कि हरेक बहस जित्न आवश्यक छैन, सबैलाई खुसी बनाउन सम्भव छैन र हरेक इच्छा पूरा गर्नैपर्छ भन्ने पनि छैन। त्यसबेला समय, स्वास्थ्य, आत्मीय सम्बन्ध र मनको शान्तिको महत्त्व अझ बढी महसुस हुन थाल्छ।

हरेक व्यक्तिको अनुभव फरक हुन सक्छ। तर जीवनको अनुभवले हामीलाई के सिकाउँछ भने सुख धेरै कुरा पाउनुमा मात्र होइन, आफ्ना लागि वास्तवमा के महत्त्वपूर्ण छ भन्ने बुझ्नुमा पनि छ।

बुझदार मानिस त्यो होइन, जसका इच्छा हुँदैनन्। बुझदार मानिस त्यो हो, जसले आफ्ना इच्छा र वास्तविक आवश्यकताबीचको फरक बुझ्न सक्छ।

सुख र सन्तोषबीच के फरक छ ?

सुख प्रायः कुनै अनुभव, उपलब्धि वा परिस्थितिसँग जोडिएको हुन्छ। मनपर्ने खाना, सफलता, यात्रा, प्रेम र प्रशंसाले हामीलाई खुसी दिन सक्छन्। यी सबै जीवनका सुन्दर पक्ष हुन् र यिनको आनन्द लिनुपर्छ।

तर सन्तोष हाम्रो सोच र दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित हुन्छ। यसको अर्थ राम्रो जीवनका लागि प्रयास गर्दै गर्दा पनि अहिलेको जीवनलाई बेकार नठान्नु हो।

सन्तोष गर्नुको अर्थ गरिबी, कठिनाइ वा अन्याय सहेर बस्नु होइन। बिरामी भए उपचार गर्नुपर्छ, अभाव भए त्यसलाई हटाउने प्रयास गर्नुपर्छ र अन्याय भए त्यसविरुद्ध आवाज उठाउनुपर्छ।

सन्तोषले मानिसलाई निष्क्रिय बनाउँदैन। बरु अनावश्यक तुलना र कहिल्यै नसकिने चाहनाबाट बचाएर सही दिशामा अघि बढ्न सहयोग गर्छ।

अरूको सफलतासँग आफ्नो जीवन तुलना गर्नु, अरूको सम्पत्ति हेरेर आफ्नो खुसी नाप्नु र समाजको प्रशंसा पाउन आफ्नै मनको शान्ति गुमाउनुले हामीलाई भित्रैदेखि कमजोर बनाउन सक्छ।

त्यसैले अरूबाट प्रेरणा लिनुपर्छ, तर आफ्नो जीवनको मूल्याङ्कन अरूको मापदण्डबाट मात्र गर्नु हुँदैन।

साँचो सुख कहाँबाट सुरु हुन्छ ?

सुखलाई ठूला उपलब्धिमा मात्र खोज्नुको सट्टा जीवनका साना-साना कुराको आनन्द लिन सिक्नुपर्छ।

बिहान स्वस्थ भएर उठ्नु, परिवारसँग बसेर खाना खानु, आफ्ना प्रियजनसँग मनको कुरा गर्न पाउनु, प्रकृतिको सुन्दरता हेर्नु, आवश्यक परेका मानिसलाई सहयोग गर्नु र राति मन शान्त पारेर सुत्न पाउनु—यी सबै जीवनका महत्त्वपूर्ण खुसी हुन्।

यसको अर्थ जीवनमा दुःख आउँदैन भन्ने होइन। बिरामी हुनु, प्रियजनबाट छुट्टिनु, असफलता भोग्नु र कठिन परिस्थितिको सामना गर्नु जीवनका हिस्सा हुन्। सन्तोषको अर्थ दुःखलाई अस्वीकार गर्नु होइन, बरु कठिन समयमा पनि आशा र जीवनप्रतिको विश्वास कायम राख्नु हो।

कहिलेकाहीँ हामी जुन कुरालाई सुख ठान्छौँ, त्यो क्षणभरको उत्साह मात्र हुन सक्छ। वास्तविक सन्तोष प्रायः प्रेम, आत्मीयता, जीवनको उद्देश्य र आत्मसम्मानसँग जोडिएका अनुभवबाट प्राप्त हुन्छ।

कसैलाई साँचो मनले सहयोग गरेपछि मिल्ने सन्तोष, आफ्ना प्रियजनको चिन्ता कम गर्न पाउँदाको खुसी र परिवारसँग बिताएको आत्मीय समय लामो समयसम्म मनमा रहिरहन्छ।

जीवनमा भएका राम्रा कुरालाई सामान्य ठानेर बेवास्ता नगर्नु पनि सुखको एउटा सुन्दर कला हो। तिनलाई महसुस गर्नुपर्छ र त्यसका लागि आभार व्यक्त गर्न सिक्नुपर्छ।

सुख खोज्दाखोज्दै जीवन नै नछुटोस् !

जीवन एउटा यात्रा हो। यस यात्रामा हरेक मोडमा केही नयाँ कुरा प्राप्त हुन्छन् र केही कुरा पछाडि छुट्छन्। बाल्यकाल फर्केर आउँदैन, जवानी सधैँ रहँदैन र समयसँगै परिस्थितिहरू बदलिँदै जान्छन्।

त्यसैले भविष्यको तयारी गर्दा वर्तमानलाई गुमाउनु बुद्धिमानी होइन। धन कमाउनुहोस्, तर परिवारका लागि समय पनि निकाल्नुहोस्। सफलता प्राप्त गर्नुहोस्, तर स्वास्थ्यलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। सम्मान कमाउनुहोस्, तर अरूलाई सम्मान गर्न पनि नबिर्सनुहोस्। आफ्ना सपना पूरा गर्नुहोस्, तर ती सपना साकार बनाउन साथ दिने मानिसहरूलाई पनि सम्झिरहनुहोस्।

जीवनको उद्देश्य सुविधा र सम्पत्ति जुटाउनु मात्र होइन, आफू र अरूका लागि खुसी, प्रेम र शान्तिको कारण बन्न सक्ने जीवन निर्माण गर्नु पनि हो।

तीन यात्रुको कथाले हामीलाई यही कुरा बुझाउँछ कि उमेर र परिस्थितिअनुसार सुखको परिभाषा बदलिन सक्छ। तर जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य सधैँ उस्तै रहन्छ—आफूसँग भएको कुराको कदर नगरी आफूले नपाएको कुराको पछाडि मात्र दौडिरहँदा मनको तिर्खा सजिलै मेटिँदैन।

अन्ततः जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हामीले कति कुरा प्राप्त गर्‍यौँ भन्ने मात्र होइन, प्राप्त गरेका कुरालाई कति राम्रोसँग अनुभव गर्‍यौँ, आफूले माया गरेका मानिसलाई कति समय दियौँ र जीवनमा भएका खुसीलाई कति महसुस गर्‍यौँ भन्ने पनि हो।

त्यसैले सपना देख्नुहोस्, मेहनत गर्नुहोस् र जीवनमा अगाडि बढ्नुहोस्। आफ्ना परिस्थितिलाई राम्रो बनाउने प्रयास गर्नुहोस्। तर यो दौडमा हाँस्न, प्रेम गर्न, प्रियजनसँग समय बिताउन र आफ्नो मनलाई शान्त राख्न नबिर्सनुहोस्। किनकि जीवन बारम्बार पाइँदैन र बितेको समय फेरि फर्केर आउँदैन।

एकपटक आफ्नै मनलाई सोध्नुहोस्—के हामी जीवनलाई राम्रो बनाउनका लागि बाँचिरहेका छौँ, वा राम्रो जीवनको खोजीमा बाँच्नै बिर्सिरहेका छौँ?

उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चारमाध्यम प्रभारी र सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीहरूसँग साझा गर्नुभएको हो।

याद राख्नुहोस्, सुखको खोजीमा सम्पूर्ण जीवन बिताउनुभन्दा आफ्ना प्रयासका बीचमा आज आफूसँग भएका खुसीलाई पनि चिन्न सिक्नु राम्रो हो। सम्भव छ, हामीले संसारभरि खोजिरहेको शान्तिको सुरुवात आफ्नै घर, आफ्नै सम्बन्ध र आफ्नै मनबाट हुन्छ।