रक्सौल, पूर्वी चम्पारण २२ असाेज । मानिसको पहिचान केवल उसले कति भौतिक सुविधा जुटाएको छ भन्ने कुराले हुँदैन, बरु उसले आफ्नो भित्र कति परिष्कार ल्याएको छ भन्ने कुराले पनि हुन्छ। परिष्कारको यही प्रवृत्ति सामाजिक जीवनमा सभ्यता र व्यक्तिको आन्तरिक जीवनमा संस्कृतिको रूप लिन्छ।

शिल्पी, कलाकार, चिकित्सक, शिक्षक, वैज्ञानिक, किसान र मालीजस्ता मानिसहरूले आफ्नो श्रम, सीप र लगनबाट अपूर्ण र अव्यवस्थित वस्तुलाई सुन्दर तथा उपयोगी बनाउने काम गर्छन्। वास्तवमा मानव सभ्यताको सम्पूर्ण यात्रा नै परिष्कारको कथा हो।

आज हामी विकसित समाजको जीवन बाँचिरहेको यो धरती सधैं यस्तो थिएन। मानिसले आफ्नो संकल्प, श्रम र बुद्धिको प्रयोग गरेर जंगल तथा कठिन भूभागलाई बस्न योग्य बनायो। बाटो निर्माण गर्‍यो, कृषि र पशुपालनको विकास गर्‍यो, औजार तथा सवारीसाधन बनायो र आगोको उपयोग गर्न सिक्यो। क्रमशः शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, शासन, सुरक्षा र सामाजिक व्यवस्थाका आधारहरू निर्माण भए। यी सबै मानिसको सिर्जनशीलता र परिष्कार गर्ने प्रवृत्तिका परिणाम हुन्।

भौतिक विज्ञानले बाहिरी संसारलाई बुझ्न र जीवनलाई सहज बनाउन अद्भुत प्रगति गरेको छ। विज्ञानले जीवनलाई गति, सुविधा र अनेक नयाँ अवसर दिएको छ। त्यसैले भौतिक विकासको महत्त्वलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर प्रश्न यो हो—के बाहिरी विकाससँगै मानिसको आन्तरिक विकास पनि त्यही गतिमा भएको छ ?यहीँबाट सबैभन्दा महत्वपूर्ण चिन्तन सुरु हुन्छ।

हामीले प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रयास धेरै गर्‍यौँ, तर आफ्नै मनमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रयास कति गर्‍यौँ? हामीले मेसिनलाई अझ शक्तिशाली बनायौँ, तर आफ्नो विवेकलाई कति बलियो बनायौँ? हामीले ज्ञानका साधन बढायौँ, तर त्यस ज्ञानको सदुपयोग गर्ने जिम्मेवारी कति विकसित गर्‍यौँ ?

आत्मचेतना, संवेदना, संयम, करुणा, विवेक र उत्तरदायित्वको विकास नै वास्तविक आत्मपरिष्कार हो। यदि मानिसभित्र यी गुणहरूको विकास हुँदैन भने बाहिरी उपलब्धिहरू पनि कहिलेकाहीँ विनाशको कारण बन्न सक्छन्।

आज आवश्यकता यो हो कि प्रगतिको परिभाषा केवल धन, प्रविधि, सुविधा र भौतिक उपलब्धिमा सीमित नहोस्। वास्तविक प्रगति त्यतिबेला हुनेछ, जब मानिसको बाहिरी जीवन जति समृद्ध हुन्छ, उसको आन्तरिक जीवन पनि त्यति नै परिष्कृत हुन्छ।

भौतिक विज्ञानले हामीलाई शक्ति दिएको छ भने अब आत्मविज्ञान र संस्कारले त्यस शक्तिलाई सही दिशा दिने विवेक दिनुपर्छ। शक्तिसँग जिम्मेवारी र अधिकारसँग कर्तव्यको भावना विकास गर्नु नै सन्तुलित सभ्यताको पहिचान हो।उक्त विश्लेषण लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी तथा सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले प्रेससँग साझा गर्नुभएको हो।

मानिसको हातमा ज्ञान र शक्ति दुवै हुँदा उसको भित्र विवेक हुनु अनिवार्य हुन्छ। अन्यथा विकासका साधनहरू नै विनाशको कारण बन्न सक्छन्।

त्यसैले आज सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो होइन कि मानिसले कति विकास गरेको छ, बल्कि त्यो विकाससँगै मानिस स्वयं कति राम्रो र जिम्मेवार बनेको छ भन्ने हो।

सभ्यताको वास्तविक उत्कर्ष केवल बाहिरी संसारलाई सुन्दर बनाउनुमा होइन, आफ्नो भित्री संसारलाई पनि सुन्दर बनाउनुमा छ। यही परिष्कार मानव गरिमा, संस्कृति र साँचो प्रगतिको सार हो।

अन्ततः सभ्यताको अर्थ केवल बाहिरी विकास होइन, मानिसको भित्री परिष्कार पनि हो। विज्ञानले हामीलाई शक्ति दिन्छ भने संस्कृतिले त्यस शक्तिलाई सही दिशा दिन्छ। त्यसैले साँचो प्रगति त्यही हो, जहाँ साधनसँगै संवेदना, ज्ञानसँगै विवेक र समृद्धिसँगै संस्कार पनि बढ्छ।

संसार बदल्नु विकास हो, तर आफूलाई अझ राम्रो बनाउनु नै साँचो सभ्यता हो।