आस्थादेखि आत्मनिर्भरतासम्म:धार्मिक पर्यटनले भारतको अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छ
रक्सौल, पूर्वी चम्पारण ०१ कार्तिक । भारतको पहिचान धार्मिक आस्था र प्राचीन संस्कृतिमा मात्र सीमित छैन। यहाँको जीवनशैली र परम्पराले धर्मलाई समाजसेवा, जनकल्याण र आर्थिक समृद्धिसँग पनि जोडेको छ। आज यही धार्मिक आस्थाले भारतको अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने सम्भावना बोकेको छ। धार्मिक पर्यटनलाई योजनाबद्ध रूपमा विकास गर्न सकेमा यसले रोजगारी सिर्जना गर्न, व्यापार बढाउन, गाउँको विकास गर्न र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।
भारतमा काशी, अयोध्या, मथुरा, महाकालेश्वर, वैष्णो देवी, तिरुपति र रामेश्वरमजस्ता प्रसिद्ध तीर्थस्थल करोडौँ श्रद्धालुका आस्थाका केन्द्र हुन्। यी स्थानमा आउने तीर्थयात्रीले मन्दिरमा दर्शन गर्नुका साथै यातायात, होटल, खानपान, प्रसाद, स्थानीय बजार र हस्तकलाका सामग्रीमा पनि खर्च गर्छन्। यसबाट ट्याक्सी चालक, होटल सञ्चालक, पसले, कारीगर र साना व्यवसायीको आम्दानी बढ्छ। यसरी धार्मिक पर्यटनको लाभ मन्दिरमा मात्र सीमित नरही सम्पूर्ण क्षेत्रको आर्थिक विकासमा पुग्छ।
धार्मिक पर्यटनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसले समाजका विभिन्न वर्गका मानिसलाई रोजगारी र आम्दानीको अवसर दिनु हो। रिक्सा चालक, ट्याक्सी चालक, होटलका कर्मचारी, फूल तथा प्रसाद बेच्ने व्यापारी, कारीगर, पसले र स्थानीय पर्यटक गाइडले यसबाट जीविकोपार्जन गर्न सक्छन्। विशेषगरी महिला, युवा र साना व्यवसायीका लागि यसले आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। स्थानीय उत्पादन, हस्तकलाका सामग्री र परम्परागत परिकारलाई प्रोत्साहन दिन सकेमा तीर्थस्थल नजिकका गाउँहरू पनि आर्थिक उन्नतिका केन्द्र बन्न सक्छन्।
पछिल्ला वर्षहरूमा अयोध्या, काशी र उज्जैनजस्ता धार्मिक स्थलमा भएका विकासका कामले राम्रो सडक, सरसफाइ, यातायात र बसोबासको सुविधाले तीर्थयात्रीको आवागमन बढाउन तथा स्थानीय व्यापारलाई फाइदा पुर्याउन सक्ने देखाएका छन्। तर विकासको अर्थ ठूला मन्दिर र भव्य भवन निर्माण गर्नु मात्र होइन। वास्तविक विकास त्यतिबेला हुन्छ, जब स्थानीय बासिन्दाको आम्दानी बढ्छ, युवाले रोजगारी पाउँछन् र तीर्थयात्रीले सुरक्षित, सफा तथा सहज वातावरणमा यात्रा गर्न पाउँछन्।
यसका लागि सरकार, स्थानीय प्रशासन, धार्मिक संस्था र आम नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक छ। तीर्थस्थलमा सफा खानेपानी, शौचालय, स्वास्थ्य सेवा, यातायात व्यवस्थापन, सुरक्षा र फोहोरमैला व्यवस्थापनको राम्रो व्यवस्था हुनुपर्छ। साथै, नदी, वन, ऐतिहासिक सम्पदा र स्थानीय संस्कृतिको संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। पर्यटन विकासका नाममा जथाभावी निर्माण गर्ने र प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक उपयोग गर्ने हो भने भविष्यमा वातावरणीय समस्या बढ्न सक्छ। त्यसैले विकाससँगै प्रकृतिको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ।
धार्मिक पर्यटनलाई ठूला तीर्थस्थलमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। देशका साना मन्दिर, पुराना मठ, शक्तिपीठ, जैन तीर्थस्थल, बौद्ध विहार र विभिन्न क्षेत्रका धार्मिक स्थललाई पनि प्रचारप्रसार र विकासको अवसर दिनुपर्छ। यसबाट पर्यटनको लाभ ठूला सहरमा मात्र नभई साना सहर र गाउँसम्म पुग्न सक्छ। इन्टरनेटमार्फत प्रचारप्रसार, अनलाइन जानकारी, सहज यातायात र तालिमप्राप्त स्थानीय गाइडको व्यवस्था गर्न सकेमा धेरै नयाँ पर्यटकीय स्थलले पहिचान पाउन सक्छन्।
धर्म र अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्ध त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब धार्मिक आस्थासँग पारदर्शिता, सेवा र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि जोडिन्छ। तीर्थस्थलबाट प्राप्त आम्दानीको केही हिस्सा सरसफाइ, शिक्षा, स्वास्थ्य, गरिब तथा असहायको सहयोग र स्थानीय विकासमा खर्च गर्न सकिन्छ। यसो गर्न सकेमा धार्मिक पर्यटन केवल आम्दानीको स्रोत मात्र नभई समाजको हित गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ।
भारतको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक सम्पदा विगतको गौरव मात्र होइन, भविष्यको विकासको आधार पनि हो। यसका लागि धार्मिक आस्थालाई व्यापारमा मात्र सीमित नराखी रोजगारी, आत्मनिर्भरता, जनसेवा र वातावरण संरक्षणसँग जोड्न आवश्यक छ। जब तीर्थयात्रीको आगमनले स्थानीय परिवारको आम्दानी बढाउँछ, संस्कृतिको संरक्षणबाट युवाले रोजगारी पाउँछन् र विकाससँगै प्रकृतिको पनि रक्षा हुन्छ, तब धार्मिक पर्यटन देशको आर्थिक प्रगतिको बलियो आधार बन्न सक्छ।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन, भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा मिडिया प्रभारी एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले व्यक्त गर्नुभएको हो।
आस्थाले मनलाई शान्ति दिन्छ भने व्यवस्थित धार्मिक पर्यटनले समाजलाई समृद्ध बनाउन सक्छ। भारतको सांस्कृतिक शक्तिलाई आर्थिक शक्तिमा बदल्ने यो एउटा महत्वपूर्ण र सार्थक बाटो हो।
