रक्सौल, पूर्वी चम्पारण ०४ असाेज । मानिसको वास्तविक पहिचान उसको उपलब्धि, धनसम्पत्ति र भौतिक सुविधाले मात्र हुँदैन, बरु उसका विचार, संस्कार र व्यवहारले पनि हुन्छ। जसरी प्रकृतिलाई सिँगारेर सभ्यताको विकास गरिन्छ, त्यसरी नै आफ्ना विचार र आचरणलाई सुधारेर संस्कृतिको निर्माण गरिन्छ। सभ्यता र संस्कृति दुवैको आधार परिष्कार हो। फरक यति मात्र हो, सभ्यताले हाम्रो बाहिरी जीवनलाई सुन्दर बनाउँछ भने संस्कृतिले हाम्रो भित्री संसारलाई उत्कृष्ट बनाउँछ।
मानिसले आफ्नो श्रम, बुद्धि र सङ्कल्पका बलमा पृथ्वीलाई बस्नयोग्य बनाएको छ। उसले जङ्गल फाँड्यो, बाटो बनायो, खेती गर्न सिक्यो, पशुपालन सुरु गर्यो र जीवनलाई सहज बनाउन विभिन्न साधनको विकास गर्यो। शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान, व्यापार र शासन व्यवस्थाको विकास पनि यिनै प्रयासका परिणाम हुन्। आज हामीले उपयोग गरिरहेका सुविधाहरू मानिसको मेहनत, कल्पनाशक्ति र सिर्जनशीलताका उपज हुन्।
किसानले खेतमा अन्न फलाउँछ, मालीले बिरुवालाई सिँगार्छ, शिल्पकारले नखारिएको ढुङ्गालाई सुन्दर आकार दिन्छ, कलाकारले आफ्नो कल्पनाबाट सौन्दर्य सिर्जना गर्छ, शिक्षकले ज्ञानको ज्योति फैलाउँछ र चिकित्सकले बिरामीलाई स्वस्थ बनाउने प्रयास गर्छ। यी सबै कार्यको मूल भावना एउटै हो—अधुरोलाई राम्रो बनाउनु र उपयोगी वस्तुलाई अझ उपयोगी बनाउनु। यही परिष्कारको प्रवृत्तिले मानव सभ्यतालाई अगाडि बढाएको छ।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—बाहिरी संसारलाई सिँगार्ने मानिसले आफ्नो भित्री संसारलाई पनि सुधारिरहेको छ त ?
आज विज्ञानले यस्ता उपलब्धि हासिल गरेको छ, जसको कल्पना केही दशकअघि गर्न पनि कठिन थियो। आधुनिक प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ। चिकित्सा विज्ञानले पहिले कठिन मानिएका धेरै रोगको उपचार सम्भव बनाएको छ। सञ्चारका साधनले दूरी घटाएका छन्। घर, सडक, सवारीसाधन र अन्य सुविधाहरू निरन्तर बढिरहेका छन्। यी उपलब्धिमा गर्व गर्नु स्वाभाविक हो, तर यससँगै एउटा चिन्ता पनि जोडिएको छ। के मानिसका विचार, व्यवहार र संवेदनशीलता पनि यही गतिमा विकसित भइरहेका छन्?
यदि सुविधा बढ्दै जाँदा सहनशीलता घटिरहेको छ, शिक्षा बढ्दै जाँदा विवेक कमजोर भइरहेको छ र सम्पर्कका साधन बढ्दै जाँदा आपसी सम्बन्धमा दूरी बढिरहेको छ भने यस प्रकारको प्रगतिबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्न आवश्यक छ। सुविधा बढ्नु मात्र समग्र विकास होइन। विकासको वास्तविक अर्थ मानिसको जीवनमा सुख, शान्ति, संवेदनशीलता, जिम्मेवारी र सद्भावको विस्तार हुनु हो।
आत्मपरिष्कार नै वास्तविक प्रगतिको आधारशिला हो
आत्मपरिष्कार भन्नाले आफ्ना विचार, भावना र व्यवहारको समीक्षा गर्नु हो। आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्नु, अहङ्कारमाथि नियन्त्रण राख्नु, रिसको सट्टा धैर्य अपनाउनु, स्वार्थको सट्टा सेवाभावलाई महत्त्व दिनु र अरूप्रति सम्मानको भावना राख्नु आत्मपरिष्कारका रूप हुन्। यो प्रक्रिया एकै दिनमा पूरा हुँदैन। यसका लागि निरन्तर अभ्यास, आत्मचिन्तन र आफ्ना कमजोरी सुधार्ने साहस आवश्यक हुन्छ।
मानिसले आफूलाई सुधार्दा त्यसको प्रभाव उसको जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन। परिवार राम्रो बन्छ, समाजमा सद्भाव बढ्छ र देशको प्रगतिले सही दिशा पाउँछ। संवेदनशील व्यक्तिले आफ्नो शक्तिको प्रयोग अरूलाई दबाउन होइन, उनीहरूलाई सहयोग गर्न गर्छ। विवेकशील व्यक्तिले ज्ञानको उपयोग विनाशका लागि होइन, निर्माणका लागि गर्छ। यही फरकले केवल शक्तिशाली हुनु र वास्तवमै महान् हुनुबीचको भिन्नता देखाउँछ।
विज्ञान र प्रविधि आफैँमा न राम्रो हुन्छन्, न नराम्रो। तिनको महत्त्व मानिसले कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। विवेकहीन व्यक्तिको हातमा ठूलो शक्ति विनाशको कारण बन्न सक्छ भने जिम्मेवार व्यक्तिको हातमा त्यही शक्ति मानव कल्याणको माध्यम बन्न सक्छ। त्यसैले भौतिक ज्ञानसँगै नैतिक शिक्षा, प्राविधिक विकाससँगै मानवीय संवेदना र अधिकारसँगै कर्तव्यबोधको विकास पनि आवश्यक छ।
आज परिवार, विद्यालय, सामाजिक संस्था र सार्वजनिक जीवनसँग जोडिएका प्रत्येक व्यक्तिको जिम्मेवारी नयाँ पुस्तालाई सफल बन्न मात्र होइन, असल मानिस बन्न पनि सिकाउनु हो। बालबालिकालाई प्रतिस्पर्धाका लागि तयार पार्नु आवश्यक छ, तर सहकार्यको महत्त्व बुझाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ। उनीहरूलाई अगाडि बढ्ने प्रेरणा दिनुपर्छ, तर उनीहरूको सफलता अरूको अपमान वा हानिमा आधारित हुनुहुँदैन भन्ने संस्कार पनि सिकाउनुपर्छ।
सभ्यताले हामीलाई जीवन जिउने साधन दिन्छ भने संस्कृतिले ती साधनको सही उपयोग गर्न सिकाउँछ। सभ्यताको चमकले आँखालाई आकर्षित गर्छ, तर संस्कृतिको सुन्दरताले हृदयलाई प्रभावित गर्छ। यी दुवैको सन्तुलित विकास हुँदा मात्र स्वस्थ, संवेदनशील र समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।
अन्ततः मानव जीवनको सार्थकता हामीले कति अग्ला भवन बनायौँ, कति नयाँ प्रविधिको विकास गर्यौँ वा कति सम्पत्ति कमायौँ भन्ने कुरामा मात्र निर्भर हुँदैन। वास्तविक महत्त्व हामीले आफूभित्र कति विनम्रता, करुणा, इमानदारी र जिम्मेवारीको विकास गर्यौँ भन्ने कुरामा हुन्छ। बाहिरी संसारलाई सुन्दर बनाउनुका साथै आफ्नो अन्तर्मनलाई पनि निर्मल बनाउनु आवश्यक छ।
किनकि सभ्यताले हामीलाई अगाडि बढ्न सिकाउँछ, संस्कृतिले सही दिशामा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ र आत्मपरिष्कारले हाम्रो प्रगतिलाई सम्पूर्ण मानवताको कल्याणमा समर्पित गर्न योग्य बनाउँछ।
