रक्सौल, पूर्वी चम्पारण ०९ कार्तिक । इतिहास साक्षी छ, जब–जब समाजमा अन्याय, अत्याचार र अधर्म बढ्छ, जब असत्यले सत्यभन्दा बढी महत्त्व पाउन थाल्छ र जब सज्जन व्यक्तिहरू आफूलाई असहाय महसुस गर्न थाल्छन्, तब मानवताको रक्षा गर्न कुनै न कुनै रूपमा प्रतिरोधको आवाज उठ्छ। यही आवाजले समाजलाई नयाँ दिशा दिन्छ र मानिसहरूमा सत्य तथा न्यायका लागि उभिने साहस पैदा गर्छ।

भारतीय संस्कृति र धार्मिक परम्परामा भगवान्का अवतारहरूको कथाले हामीलाई यही सन्देश दिन्छन् कि अन्याय जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि अन्ततः सत्य र धर्मको मार्ग नै श्रेष्ठ हुन्छ। भगवान् परशुरामको चरित्रलाई पनि अन्याय र अत्याचारविरुद्धको सङ्घर्षको प्रतीक मानिन्छ। उहाँको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ कि जब शक्तिको प्रयोग जनकल्याणका लागि नभई शोषणका लागि हुन थाल्छ, तब अन्यायको विरोध गर्नु आवश्यक हुन्छ। यद्यपि, साँचो प्रतिरोध केवल क्रोध वा हिंसाबाट होइन, विवेक, साहस, न्याय र आत्मसंयमबाट गरिनुपर्छ।

कलियुगमा पापको प्रतिरोध गर्नु कुनै एक व्यक्तिको मात्र जिम्मेवारी होइन, बरु सम्पूर्ण मानवताको कर्तव्य हो। आज समाजका अगाडि अनेकौँ चुनौती छन्। स्वार्थ, लोभ, अहङ्कार, झूट, भेदभाव र संवेदनहीनताजस्ता दुर्गुणले मानवीय सम्बन्धहरूलाई कमजोर बनाइरहेका छन्। कतिपय अवस्थामा गलत कुराको विरोध गर्नुभन्दा मानिसहरू चुप लागेर बस्नुलाई नै उचित ठान्छन्। तर अन्यायका अगाडि मौन बस्नु धेरैपटक अन्यायलाई बढावा दिनुसरह हुन्छ। त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार सत्य, न्याय र मानवताको पक्षमा उभिनुपर्छ।

धर्मको वास्तविक अर्थ केवल पूजापाठ, व्रत, उपवास वा धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। धर्मको वास्तविक स्वरूप सत्य बोल्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, आवश्यकतामा परेकाहरूलाई सहयोग गर्नु र कसैमाथि अन्याय नगर्नुमा देखिन्छ। धार्मिक भएको दाबी गर्ने व्यक्तिको व्यवहारमा दया, इमानदारी र संवेदना छैन भने उसले आफ्नो आचरणबारे आत्ममन्थन गर्नुपर्छ। मानवताको सेवा नै धर्मलाई जीवनमा आत्मसात् गर्ने सबैभन्दा सुन्दर माध्यम हो।

त्यसैगरी, असल समाजको जग परिवारबाट सुरु हुन्छ। परिवारमा अग्रजहरूको सम्मान, सानाप्रतिको स्नेह र एकअर्काप्रति जिम्मेवारीको भावना हुनु आवश्यक छ। आमाबुबा, ज्येष्ठ नागरिक र गुरुजनको आशीर्वादले जीवनमा आत्मविश्वास र अगाडि बढ्ने प्रेरणा प्रदान गर्छ। उहाँहरूको अनुभवले कठिन परिस्थितिमा सही निर्णय लिन सहयोग पुर्‍याउँछ। आशीर्वाद केवल शब्द होइन, बरु स्नेह, विश्वास र शुभकामनाको त्यस्तो शक्ति हो, जसले व्यक्तिको मनोबल बलियो बनाउँछ।

हाम्रा संस्कारमा कुनै पनि शुभकार्यको सुरुवात अग्रजहरूको आशीर्वाद लिएर गर्ने परम्परा रहिआएको छ। यसको उद्देश्य केवल एउटा परम्परा निर्वाह गर्नु मात्र होइन, आफूभन्दा अनुभवी व्यक्तिहरूप्रति कृतज्ञता र सम्मान व्यक्त गर्नु पनि हो। यद्यपि, अग्रजहरूको सम्मान डर वा दबाबका कारण होइन, बरु प्रेम, समझदारी र उहाँहरूको अनुभवप्रतिको आदरबाट हुनुपर्छ। त्यसैगरी, अग्रजहरूको पनि आफ्नो व्यवहारबाट नयाँ पुस्ताका लागि आदर्श प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी हुन्छ। सम्मान त्यतिबेला मात्र स्थायी हुन्छ, जब दुवै पक्षबीच आत्मीयता र विश्वास कायम रहन्छ।

पारिवारिक अनुशासनको अर्थ कसैमाथि आफ्नो इच्छा थोपर्नु होइन, बरु यस्तो वातावरण निर्माण गर्नु हो, जहाँ परिवारका प्रत्येक सदस्यले आफ्नो जिम्मेवारी बुझून् र अरूको भावनाको सम्मान गरून्। जुन परिवारमा संवाद, सहयोग, सहनशीलता र आत्मीयता हुन्छ, त्यहाँ कठिन परिस्थितिको सामना पनि मिलेर गर्न सकिन्छ। यसको विपरीत, अहङ्कार, अपमान र स्वार्थले सम्बन्धमा दूरी बढाउँछ। त्यसैले परिवारलाई बलियो बनाउन धन र सुविधाहरू मात्र पर्याप्त हुँदैनन्; प्रेम, संस्कार र आपसी विश्वास पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छन्।

सम्मानको परम्पराको उद्देश्य आत्मविकास र सामाजिक सद्भावलाई प्रोत्साहन गर्नु पनि हुनुपर्छ। कसैलाई सम्मान गर्दा बदलामा लाभ, पद वा प्रतिष्ठा प्राप्त गर्ने अपेक्षा राख्नु हुँदैन। साँचो सम्मान निःस्वार्थ हुन्छ। व्यक्तिको उमेर, पद वा सम्पत्ति हेरेर होइन, बरु उसको अनुभव, गुण र मानवीय व्यवहारलाई बुझेर सम्मान गर्नुपर्छ। साथै, प्रत्येक मानिस सम्मानको हकदार हुन्छ। अग्रजप्रतिको आदरको अर्थ गलत कुरालाई पनि सही मान्नु होइन। जहाँ अन्याय हुन्छ, त्यहाँ विनम्रता र विवेकका साथ सत्य बोल्नु पनि आवश्यक हुन्छ।

आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता भनेको अरूका गल्ती औँल्याउनुअघि आफ्नो आचरण सुधार्नु हो। यदि हामी समाजबाट झूट, भ्रष्टाचार, हिंसा र अन्याय हटाउन चाहन्छौँ भने यसको सुरुवात आफ्नै घर, आफ्नो व्यवहार र दैनिक जीवनबाट गर्नुपर्छ। बालबालिकालाई उपदेश दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; उनीहरूलाई इमानदारी, अनुशासन, करुणा र जिम्मेवारीको व्यवहारिक उदाहरण पनि देखाउनुपर्छ। राम्रा विचारहरू असल कर्ममा परिणत हुँदा मात्र समाजमा परिवर्तन आउँछ।

अन्ततः, कलियुगमा अधर्मविरुद्धको सङ्घर्षको अर्थ कुनै व्यक्ति वा समुदायप्रति घृणा फैलाउनु होइन, बरु गलत विचार, अन्यायपूर्ण व्यवहार र अमानवीय प्रवृत्तिको विरोध गर्नु हो। यस्तो सङ्घर्ष कानुन, विवेक, अहिंसा र नैतिक साहसको मार्गबाट अघि बढ्दा मात्र सार्थक बन्न सक्छ। हामीले यस्तो पुस्ता तयार गर्नुपर्छ, जो अन्यायका अगाडि झुक्दैन, तर आफ्नो अधिकारको रक्षा गर्दा अरूको अधिकारको पनि सम्मान गर्छ।

मानवताको साँचो विजय त्यतिबेला हुनेछ, जब सत्य हाम्रो वाणीमा, न्याय हाम्रा निर्णयमा, करुणा हाम्रो व्यवहारमा र संस्कार हाम्रो जीवनमा देखिनेछन्। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफूभित्रका खराबीहरू हटाउने र समाजका गलत प्रवृत्तिहरूको शान्तिपूर्ण ढङ्गले विरोध गर्ने सङ्कल्प लिने हो भने कलियुगका चुनौतीहरूबीच पनि सतयुगजस्ता मूल्यहरूको स्थापना सम्भव छ।

किनकि समाज परिवर्तन गर्न कुनै चमत्कारको प्रतीक्षा गर्नुभन्दा हामी आफैँ सत्य, साहस, सेवा र सदाचारका प्रतीक बन्नु उत्तम हुन्छ।

उक्त विश्लेषण लायन्स क्लब इन्टरनेसनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी तथा सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले प्रेससँग साझा गर्नुभएको हो।