रक्सौल, पूर्वी चम्पारण ०५ मंंसिर । जीवन र मृत्यु प्रकृतिका यस्ता दुई सत्य हुन्, जसबाट कुनै पनि प्राणी अलग रहन सक्दैन। जन्म हाम्रो आगमनको सूचना हो भने मृत्यु यस संसारबाट बिदाइको संकेत हो। यी दुवै प्रकृतिका नियम हुन्, जसलाई न कसैले रोक्न सक्छ, न बदल्न नै सक्छ। तैपनि मानिस जीवनभर आफ्नो भविष्य, सुख-सुविधा, प्रतिष्ठा र सम्पत्तिको चिन्तामा यति धेरै अल्झिएको हुन्छ कि उसले बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो सत्यलाई नै प्रायः पछाडि छोडिदिन्छ।
मृत्यु कुनै डर लाग्दो कल्पना होइन, बरु जीवनको वास्तविकता हो। यसको स्मरण हामीलाई डराउन होइन, जागृत गराउनका लागि हो। जब मानिसले आफ्नो समय सीमित छ भन्ने बुझ्छ, तब उसलाई क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष र व्यर्थका विवादमा जीवन बिताउनु कति निरर्थक छ भन्ने अनुभूति हुन्छ। जुन संसारमा हामी सबै कुरा आफ्नै ठानेर बाँच्छौँ, त्यही संसारबाट एक दिन सबै कुरा छोडेर जानुपर्छ। त्यसैले जीवनको वास्तविक मूल्य वस्तुहरूको सङ्ग्रहमा होइन, असल कर्म, मधुर व्यवहार र अरूका लागि उपयोगी बन्नुमा छ।
मानिस प्रायः यस्तो व्यवहार गर्छ, मानौँ मृत्यु अरूको जीवनमा मात्र आउने घटना हो। उसले आफ्ना परिचित, आफन्त र छिमेकीलाई संसारबाट बिदा भएको देख्छ, तर आफ्नै जीवनको अनिश्चिततालाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्दैन। यही भ्रमले उसलाई अहंकार, लोभ र अनुचित व्यवहारतर्फ धकेल्छ। यदि हामीले हरेक दिन आफ्नो जीवन पनि क्षणभङ्गुर छ भन्ने विचार गर्यौँ भने, कसैको अपमान गर्नुअघि अवश्य रोकिनेछौँ, कसैको अधिकार खोस्नुअघि सोच्नेछौँ र कुनै आवश्यक व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने अवसर कहिल्यै गुमाउनेछैनौँ।
जीवनले हामीलाई केवल सास फेर्ने अवसर मात्र दिँदैन, बरु आफ्नो व्यक्तित्व निखार्ने, विवेक जागृत गर्ने र मानवताप्रतिको दायित्व पूरा गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। मानिसको श्रेष्ठता उसको सम्पत्ति, पद, शक्ति वा प्रसिद्धिबाट मापन हुँदैन, बरु उसले आफ्नो जीवनबाट कति मानिसको अनुहारमा मुस्कान ल्यायो, कति दुःख कम गर्यो र समाजलाई राम्रो बनाउन कति योगदान दियो भन्ने कुराले मापन हुन्छ। यही यस्तो सम्पत्ति हो, जुन मानिस संसारबाट बिदा भएपछि पनि अरूको हृदयमा जीवित रहन्छ।
मृत्युपछि के हुन्छ भन्ने कुरा विश्वास, दर्शन र आध्यात्मिक चिन्तनको विषय हो। कसैले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्छ, कसैले आत्माको अमरतामा, त कसैले आफ्नो आस्थाअनुसार मृत्युपछिको संसारलाई बुझ्ने गर्छ। तर यी सबै विचारका बीच एउटा कुरा निर्विवाद छ—हाम्रा कर्महरूको प्रभाव यही संसारमा अरूको जीवनमा परिरहेको हुन्छ। असल कर्मले विश्वास जगाउँछ, सेवाले सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ र सद्भावनाले मानिसलाई अरूको हृदयमा स्थान दिलाउँछ। त्यसैले कर्मको शुद्धता नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो साधना हो।
मृत्युको स्मरणले हामीलाई जीवनबाट विमुख बनाउँदैन, बरु जीवनप्रति अझ जिम्मेवार बनाउँछ। यसले परिवारसँग प्रेमपूर्वक समय बिताउन, सम्बन्धमा कटुता छोडेर क्षमालाई अपनाउन, सफलतामा विनम्र रहन र असफलतामा धैर्य नगुमाउन सिकाउँछ। कसको जीवनमा कति समय बाँकी छ, त्यो कसैलाई थाहा हुँदैन। त्यसैले प्रेम व्यक्त गर्न, कसैलाई सहयोग गर्न, आफ्नो गल्ती सुधार्न र मनको कुरा भन्न भोलिको प्रतीक्षा गर्नु उचित हुँदैन।
मानिसको अहंकार यस्तो भ्रममा बाँच्छ कि उसले सबै कुरा नियन्त्रण गर्न सक्छ। तर समय, परिस्थिति र जीवनको अन्तिम सीमा उसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर छन्। मृत्युको सत्यले यही अहंकारलाई तोडेर विनम्रताको बाटो देखाउँछ। यो अनुभूति भएपछि मानिस अरूलाई सानो ठान्न छोड्छ र आफ्नो जीवनलाई अझ सरल, सहज तथा सन्तुलित बनाउने प्रयास गर्छ।
हामीले मृत्युको प्रतीक्षा गर्नु हुँदैन, बरु जीवनलाई यसरी जिउनुपर्छ कि बिदाइको क्षण आउँदा मनमा अधुरो पश्चात्तापभन्दा बढी सन्तोष होस्। हामीले कसैसँग अन्याय नगरेका होऔँ, कसैको आँसुको कारण नबनेका होऔँ, आफ्ना दायित्वबाट पन्छिएका नहोऔँ र आफ्नो क्षमताअनुसार समाजका लागि केही राम्रो गरेका होऔँ। यही नै जीवनको सबैभन्दा सुन्दर तयारी हो।
अन्ततः मृत्यु जीवनको पूर्णविराम मात्र होइन, एउटा यस्तो सत्य हो, जसले हामीलाई जीवनका प्रत्येक अक्षरको अर्थ बुझाउँछ। जब मानिसले मृत्यु स्वीकार गर्छ, तब उसले जीवनलाई अझ प्रेम, करुणा, विवेक र उदारताका साथ जिउन सिक्छ। जीवनको अवधि हाम्रो हातमा छैन, तर यसको गहिराइ, गरिमा र सार्थकता भने हाम्रा कर्मले अवश्य निर्धारण गर्छन्।
त्यसैले मृत्युबाट भयभीत हुनुको सट्टा यसको सत्यलाई बुझौँ र जीवनलाई यस्तो बनाऔँ कि हाम्रो बिदाइपछि पनि हाम्रा विचार, संस्कार, सेवा र सत्कर्मले अरूको जीवनमा उज्यालो फैलाइरहून्। शरीर नश्वर छ, तर असल कर्मबाट प्राप्त सम्मान र मानव हृदयमा छोडिएको प्रेमको छाप लामो समयसम्म जीवित रहन्छ।
जीवन पाएका छौँ भने यसलाई केवल बिताउनु मात्र होइन, यस्तो ढङ्गले जिउनुपर्छ कि हाम्रो अस्तित्व कसैका लागि आशा, प्रेरणा र विश्वासको कारण बन्न सकोस्।
उक्त विश्लेषण लायन्स क्लब इन्टरनेशनल, डिस्ट्रिक्ट 322ई, जोन 41 का जोन चेयरपर्सन सह डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन तथा भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक सह मिडिया प्रभारी एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफ ले प्रेससँग साझा गर्नुभएको हो।

