रक्सौल, पूर्वी चंपारण २६ कार्तिक । संसारमा हरेक मानिस सुख, समृद्धि र सफलता प्राप्त गर्न चाहन्छ। यसका लागि ऊ दिनरात मेहनत गर्छ, धन कमाउँछ र आफ्नो परिवारको भविष्य सुरक्षित बनाउने प्रयास गर्छ। यसमा कुनै नराम्रो कुरा छैन। तर जीवनको वास्तविक आनन्द केवल आफ्ना लागि सुविधा जुटाउनुमा मात्र होइन, अरूको जीवनमा खुसी बाँड्नुमा पनि छ। जुन व्यक्तिको सफलताले समाजका कुनै आवश्यकतामा परेका मानिसलाई सहारा दिन्छ, त्यही सफलता वास्तवमा सार्थक कहलिन्छ।
मेरो विचारमा दान मानिसको हृदयको उदारता र उसको संस्कारको ऐना हो। दानको अर्थ केवल कसैलाई पैसा दिनु मात्र होइन, कसैको आँसु पुछ्नु, कसैको मनमा आशा जगाउनु र कसैको जीवनमा अघि बढ्ने विश्वास पैदा गर्नु पनि हो। जब हामी कुनै आवश्यकतामा परेका व्यक्तिको सहयोग गर्छौं, तब वास्तवमा हामी आफूभित्र लुकेको मानवतालाई जीवित राखिरहेका हुन्छौँ।
भारतीय संस्कृतिमा दान र परोपकारलाई सधैँ विशेष महत्त्व दिइएको छ। हाम्रो समाजमा अन्नदान, जलदान, विद्यादान, रक्तदान र अभयदानजस्ता परम्पराले सेवाको सन्देश दिँदै आएका छन्। यी सबैको उद्देश्य केवल कसैको तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्नु मात्र होइन, जीवनमा सहयोग र संवेदनाको भावनालाई बलियो बनाउनु पनि हो।
दानको महानता त्यसको मात्राले होइन, त्यसको पछाडि लुकेको निःस्वार्थ भावनाले निर्धारण गर्छ। कुनै धनी व्यक्तिले ठूलो रकम दान गर्नु निश्चय नै प्रशंसनीय कुरा हो। तर एउटा साधारण व्यक्तिले आफ्नो सानो कमाइबाट केही अंश छुट्याएर कुनै भोकाएको व्यक्तिलाई खाना खुवाउँछ भने त्यसमा लुकेको भावना पनि उत्तिकै मूल्यवान् हुन्छ। साँचो दान त्यही हो, जसमा दिने व्यक्तिको मनमा अहंकार नहोस् र लिने व्यक्तिले अपमानित महसुस गर्न नपरोस्।
आज हाम्रो वरिपरि यस्ता धेरै मानिस छन्, जसलाई थोरै सहयोगको आवश्यकता छ। कुनै गरिब परिवारसँग आफ्ना बालबालिकाको पढाइका लागि किताब छैन, कुनै ज्येष्ठ नागरिकसँग उपचार गराउन पैसा छैन, कुनै आवश्यकतामा परेको परिवारलाई दुई छाक खानाको व्यवस्था गर्न कठिन छ भने कतै कुनै प्रतिभाशाली युवा आर्थिक अभावका कारण आफ्नो क्षमता अगाडि बढाउन सकिरहेको छैन। यस्ता व्यक्तिहरूको सहयोग गर्नु केवल उदारता मात्र होइन, समाजप्रतिको हाम्रो नैतिक दायित्व पनि हो।
दानको एउटा महत्त्वपूर्ण स्वरूप शिक्षा हो। यदि हामीले कुनै गरिब बालबालिकालाई पुस्तक, कापी र पढाइको सुविधा उपलब्ध गराउन सक्यौँ भने सम्भव छ, त्यही बालबालिकाले भविष्यमा आफ्नो परिवार र समाजको अवस्था परिवर्तन गर्न सकोस्। कुनै आवश्यकतामा परेको व्यक्तिलाई रोजगारीको अवसर दिनु, युवालाई सही मार्गदर्शन गर्नु र निराश व्यक्तिमा आत्मविश्वास जगाउनु पनि यस्तो सहयोग हो, जसको प्रभाव लामो समयसम्म रहिरहन्छ।
त्यसैगरी रक्तदान कुनै अपरिचित व्यक्तिलाई जीवनको उपहार दिनुजस्तै हो। समयदानले एक्लो र असहाय व्यक्तिको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्छ। ज्ञानदानले कसैको सोच र भविष्य परिवर्तन गर्न सक्छ। त्यसैले दान गर्नका लागि केवल धनी हुनु आवश्यक छैन, संवेदनशील र उदार हृदयको हुनु आवश्यक छ।
प्रकृतिले पनि हामीलाई निःस्वार्थ सेवाको प्रेरणा दिन्छ। रूखले आफ्ना फल अरूलाई दिन्छन्, नदीले आफ्नो पानी सबैलाई बाँड्छन् र सूर्यले कुनै भेदभाव नगरी सबैलाई प्रकाश दिन्छ। प्रकृतिले कहिल्यै यो सोध्दैन कि कसले उसको कति सम्मान गर्छ। ऊ निरन्तर सबैको कल्याणमा समर्पित रहन्छ। मानिसले पनि प्रकृतिबाट यो शिक्षा ग्रहण गर्न सके समाजका धेरै समस्या आफैँ कम हुन सक्छन्।
यद्यपि आज दान र सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा एउटा चिन्ताको विषय पनि देखिन थालेको छ। कतिपय अवस्थामा सहयोगभन्दा त्यसको प्रचारप्रसारलाई बढी महत्त्व दिइन्छ। तस्बिर खिचाउने, नाम कमाउने र प्रशंसा पाउने चाहनाले सेवाको मूल भावनालाई पछाडि पारिदिन्छ। मेरो मान्यता छ, कसैको सहयोग गर्नु राम्रो कुरा हो, तर उसको गरिबी र विवशतालाई सार्वजनिक गरेर उसलाई असहज बनाउनु उचित होइन। आवश्यकतामा परेको व्यक्तिको गरिमा र आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु पनि दानकै एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
दानसँगै विवेक हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। सहयोग यस्तो हुनुपर्छ, जसले व्यक्तिको समस्याको स्थायी समाधान निकाल्न सकोस्। केही समयका लागि मात्र सहयोग गर्नुभन्दा उसलाई आत्मनिर्भर बनाउने प्रयास गर्नुपर्छ। यदि हामीले कसैलाई पटक-पटक सहयोग गरिरहनुको सट्टा आफ्नै खुट्टामा उभिने अवसर प्रदान गर्न सक्यौँ भने त्यो उसको जीवनका लागि अझ बढी उपयोगी साबित हुन सक्छ।
समाजमा सेवा र सहयोगको भावना बलियो बनाउन सामाजिक तथा स्वयंसेवी संस्थाहरूको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस्ता संस्थाहरूले कुनै भेदभाव नगरी आवश्यकतामा परेका व्यक्तिहरूसम्म सहयोग पुर्याउँदा समाजमा आपसी विश्वास, सद्भाव र एकता बढ्छ। यस कार्यमा प्रत्येक सक्षम नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
हामीले आफ्ना परिवार र बालबालिकामा पनि दान र सेवाका संस्कार विकास गर्नुपर्छ। बालबालिकालाई केवल पैसा बचत गर्न र सफल बन्ने शिक्षा मात्र नदिऔँ, बरु आवश्यकतामा परेका मानिससँग आफ्नो खुसी बाँड्नु पनि जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धिमध्ये एक हो भन्ने कुरा सिकाऔँ। किनभने असल संस्कारबाटै संवेदनशील समाज र बलियो राष्ट्रको निर्माण हुन्छ।
अन्त्यमा, मेरो मान्यता छ कि मानिसले आफ्नो जीवनमा कति धन कमायो भन्ने कुरा उसको आर्थिक उपलब्धि हुन सक्छ, तर उसले कति मानिसको जीवनमा आशा जगायो, कति अनुहारमा मुस्कान फर्कायो र कति आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई सहारा दियो, त्यही नै उसको वास्तविक पहिचान बन्छ।
आउनुहोस्, हामी दानलाई केवल चाडपर्व, विशेष अवसर र धार्मिक आयोजनामा मात्र सीमित नराखौँ। आफ्नो क्षमताअनुसार हरेक दिन कसै न कसैको काम आउने प्रयास गरौँ। किनभने कसैको जीवनमा खुसीको कारण बन्नु नै सबैभन्दा ठूलो पुण्य र सबैभन्दा सुन्दर मानवीय उपलब्धि हो।
याद राखौँ, धनको सम्पन्नताले मानिसलाई ठूलो बनाउन सक्छ, तर हृदयको उदारताले मात्र उसलाई महान् बनाउँछ।
