रक्सौल, पूर्वी चम्पारण १३ साउन । आज यदि कसैले प्रश्न गर्यो, “आजको विश्व कहाँ उभिएको छ ?” भने यसको उत्तर एउटै शब्दमा दिन सम्भव छैन। आजको विश्व एकातिर अभूतपूर्व विकासको शिखरमा पुगेको छ भने अर्कोतिर गम्भीर संकटको संघारमा पनि उभिएको छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), अन्तरिक्ष अनुसन्धान, चिकित्सा विज्ञान तथा आधुनिक प्रविधिले मानव सभ्यतालाई नयाँ उचाइमा पुर्याइरहेका छन्। तर अर्कोतर्फ युद्ध, आर्थिक अनिश्चितता, जलवायु परिवर्तन, सामाजिक विभाजन तथा नैतिक मूल्यहरूको ह्रास सम्पूर्ण मानवताका लागि गम्भीर चुनौती बनेका छन्। पछिल्ला विश्व घटनाक्रमहरूले पनि यही वास्तविकताको संकेत गरिरहेका छन्।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेशनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई का जोनल चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन, भारत विकास परिषद् , रक्सौलका सेवा संयोजक, मिडिया प्रभारी एवं समाजसेवी बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँगको कुराकानीमा व्यक्त गरेका हुन्।
आज विश्वको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता बढ्दो युद्ध र भू-राजनीतिक तनाव हो। विभिन्न क्षेत्रहरूमा जारी द्वन्द्वले लाखौं मानिसको जीवन प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गरेको छ। हतियारको होड तीव्र बन्दै गएको छ भने शान्ति र संवादको आवाज अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ। संवादको स्थान टकरावले लिन थालेको छ, जसको सबैभन्दा ठूलो मार निर्दोष सर्वसाधारणले बेहोर्नुपरेको छ।
अर्कोतर्फ, विश्व अर्थतन्त्र पनि अनिश्चितताको कठिन चरणबाट गुज्रिरहेको छ। महँगी, ऊर्जा संकट, आपूर्ति शृंखलामा आएको अवरोध तथा बजारको अस्थिरताले विशेष गरी विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई नयाँ चुनौती दिएको छ। आर्थिक वृद्धिका तथ्यांक बढे पनि सर्वसाधारणको जीवनस्तर र आर्थिक समृद्धिबीचको दूरी अझै पनि धेरै ठाउँमा कायम छ।
प्रविधिको क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अभूतपूर्व सम्भावनाहरू सिर्जना गरेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग, कृषि तथा प्रशासनमा AI ले नयाँ क्रान्तिको आधार तयार गरिरहेको छ। यसले कार्यक्षमता, अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई तीव्र बनाएको छ। तर यससँगै रोजगारी, गोपनीयता, साइबर सुरक्षा, भ्रामक सूचना तथा नैतिक प्रयोगजस्ता गम्भीर प्रश्नहरू पनि उठिरहेका छन्। प्रविधि त्यतिबेला मात्र मानवताका लागि वरदान बन्न सक्छ, जब यसको विकास र प्रयोग मानवीय मूल्य तथा उत्तरदायित्वका साथ गरिन्छ।
जलवायु परिवर्तन अब केवल वैज्ञानिक बहसको विषय मात्र होइन, यो मानव अस्तित्वसँग जोडिएको विश्वव्यापी चुनौती बनिसकेको छ। विश्वका धेरै स्थानहरूमा अत्यधिक गर्मी, डढेलो, बाढी, खडेरी तथा अनियमित मौसमका घटना निरन्तर बढिरहेका छन्। प्रकृतिले बारम्बार चेतावनी दिइरहेको छ कि यदि विकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिएन भने आगामी पुस्ताले यसको गम्भीर मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।
सामाजिक रूपमा पनि विश्व अनेक चुनौतीहरूले घेरिएको छ। बढ्दो एक्लोपन, मानसिक तनाव, असहिष्णुता, कट्टरता तथा सामाजिक अविश्वासले आधुनिकताको तीव्र दौडमा मानिसले आफ्नै संवेदनशीलता र मानवीय सम्बन्धको न्यानोपन गुमाउँदै गएको संकेत गर्छ। भौतिक प्रगति भए पनि मानसिक तथा सामाजिक सन्तुलन कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ।
तर पनि आशा समाप्त भएको छैन। इतिहास साक्षी छ कि मानव सभ्यताले प्रत्येक ठूलो संकटबाट शिक्षा लिएर नयाँ युगको सुरुवात गरेको छ। आज आवश्यकता यस कुराको छ कि विश्व केवल आर्थिक र सैनिक शक्तिको प्रतिस्पर्धामा सीमित नरहोस्, बरु सहयोग, संवाद, शिक्षा, वातावरण संरक्षण तथा मानवीय मूल्यलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिओस्।
आज विश्वका सामु सबैभन्दा ठूलो प्रश्न कुन देश सबैभन्दा शक्तिशाली छ भन्ने होइन, कुन समाज सबैभन्दा मानवीय छ भन्ने हो। यदि विज्ञानसँग विवेक, विकाससँग नैतिकता र शक्तिसँग संवेदनशीलताको सन्तुलन कायम गर्न सकियो भने मात्र मानवता सुरक्षित, समृद्ध र दिगो भविष्यतर्फ अघि बढ्न सक्नेछ।
आज सम्पूर्ण विश्व वास्तवमै एउटा यस्तो चौबाटोमा उभिएको छ, जहाँबाट दुईवटा बाटा छुट्टिन्छन्—एउटा संघर्ष, स्वार्थ र विनाशतर्फ, अर्को सहयोग, शान्ति र दिगो विकासतर्फ। अब निर्णय सम्पूर्ण मानवताले गर्नुपर्नेछ कि उसले आफ्नो भविष्य कुन दिशामा अघि बढाउनेछ।
आजको समयको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता भनेको शक्ति प्रदर्शनभन्दा शान्तिलाई, प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यलाई, र केवल आर्थिक विकासभन्दा मानवीय विकासलाई प्राथमिकता दिनु हो। यही मार्गले आगामी पुस्ताका लागि सुरक्षित, सन्तुलित र सभ्य विश्व निर्माण गर्न सक्छ।
सेवा प्राप्त गर्नेमध्ये पूर्व भारतीय सेनाका दिलबहादुर बुढाथोकीले भारत–पाकिस्तान सीमामा ड्युटीका क्रममा एम्बुस (घात) मा परेर आफ्नो खुट्टा गुमाएको बताए। त्यस्तै, वसन्तबहादुरले दुर्घटनामा खुट्टा गुमाएका हुन् भने माधव डिसाले दुर्घटनाका कारण हात गुमाएका थिए। अर्का लाभग्राही रुकबहादुरले पनि दुर्घटनामा खुट्टा गुमाएका थिए। कृत्रिम हात तथा खुट्टा निःशुल्क प्राप्त गरेपछि चारै जनाले रोटरी परिवारप्रति आभार व्यक्त गर्दै नयाँ जीवन पाएको अनुभूति भएको प्रतिक्रिया दिएका थिए।
